3 maja 1791 roku Konstytucja 3 Maja została uchwalona przez Sejm Czteroletni jako odpowiedź na głęboki kryzys państwa po I rozbiorze. Była to próba gruntownej reformy ustroju i naprawy wewnętrznych mechanizmów władzy, które przez lata osłabiały Rzeczpospolitą.
Ustawa rządowa nie zrywała całkowicie z dotychczasowym systemem stanowym, ale wprowadzała istotne zmiany. Ograniczono wpływy magnaterii na życie polityczne, m.in. poprzez wykluczenie z sejmików szlachty nieposiadającej ziemi, szczególnie podatnej na naciski i korupcję. W miejsce kryterium urodzenia wprowadzono cenzus majątkowy, co było krokiem w stronę nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego.
Ważnym elementem reform było także wzmocnienie pozycji mieszczan. Otrzymali oni prawo nabywania dóbr ziemskich oraz możliwość uzyskania szlachectwa. Konstytucja nie zniosła co prawda poddaństwa chłopów, ale – jak przypomina PAP – ograniczyła władzę szlachty nad nimi, oddając ich „pod opiekę prawa i rządu krajowego”. Umowy między chłopami a dziedzicami nie mogły być już dowolnie zrywane.
Reforma obejmowała również ustrój państwa. Zniesiono odrębność między Koroną a Litwą, tworząc bardziej scentralizowany organizm państwowy z jednolitym rządem, skarbem i wojskiem. Katolicyzm uznano za religię panującą, jednocześnie zapewniając tolerancję dla innych wyznań.
Konstytucja wprowadzała także trójpodział władzy. Władzę ustawodawczą powierzono dwuizbowemu parlamentowi, wykonawczą królowi i Straży Praw, a sądownictwo miało zostać zreorganizowane. Zniesiono liberum veto oraz konfederacje, a decyzje miały zapadać większością głosów – co było przełomem w funkcjonowaniu państwa.
Istotną zmianą było także odejście od wolnej elekcji. Po śmierci Stanisław August Poniatowski tron miał stać się dziedziczny, co miało zapewnić większą stabilność władzy.
Jak podkreśla PAP, Konstytucja 3 Maja była dokumentem, który zabezpieczał możliwość rozwoju gospodarczego i politycznego kraju. Jej wdrożenie zostało jednak szybko zablokowane. Już w 1792 roku reformy przekreśliła Konfederacja Targowicka oraz interwencja wojsk rosyjskich.
Choć obowiązywała krótko, Konstytucja 3 Maja pozostaje jednym z najważniejszych symboli polskiej myśli politycznej i dążenia do nowoczesnego państwa.
