Nie marzyliśmy o komandosach, którzy przyjdą nam z pomocą. Śniła nam się broń. (…) Są takie piękne słowa: godność, człowieczeństwo. Tego broniliśmy – wspominał po latach Marek Edelman, jeden z dowódców powstania.
19 kwietnia 1943 r. niemieckie oddziały wkroczyły do warszawskiego getta, by ostatecznie je zlikwidować. Napotkały jednak zbrojny opór. Do walki stanęło około tysiąca słabo uzbrojonych Żydów – członków Żydowskiej Organizacji Bojowa oraz Żydowskiego Związku Wojskowego.
Warszawskie getto było największym utworzonym przez Niemców. W szczytowym momencie przebywało w nim około 460 tys. Żydów, stłoczonych na niewielkim obszarze i skazanych na głód, choroby i śmierć. Latem 1942 r. rozpoczęły się masowe deportacje do obozu zagłady w Treblinka, gdzie zamordowano setki tysięcy ludzi.
Świadomość nieuchronnej zagłady sprawiła, że ci, którzy pozostali, zdecydowali się na opór. Choć niemal pozbawieni broni, przygotowywali się do walki: budowali bunkry, produkowali prowizoryczne granaty i butelki zapalające.
Walki trwały blisko miesiąc. Niemcy systematycznie niszczyli getto, paląc dom po domu i zmuszając ludność do opuszczania schronów. 8 maja odkryli bunkier przy ul. Miłej 18, gdzie znajdował się sztab powstania. Wielu bojowników, w tym dowódca Mordechaj Anielewicz, zginęło tam śmiercią samobójczą.
Powstanie upadło 16 maja 1943 r., gdy Niemcy wysadzili Wielką Synagogę na Tłomackiem – symbol życia żydowskiego w stolicy. Getto zostało zrównane z ziemią.
Był to bunt skazanych na śmierć, którzy – jak podkreślają historycy – nie walczyli o zwycięstwo, lecz o zachowanie ludzkiej godności. "To był kamień rzucony przeciwko złu" – pisał po latach Israel Gutman.
Powstanie w getcie warszawskim pozostaje jednym z najważniejszych symboli sprzeciwu wobec nienawiści i pogardy dla człowieka – świadectwem, że nawet w obliczu całkowitej beznadziei można wybrać wolność ducha.
