Nowy numer 19/2021 Archiwum

Miłosierdzie według Tolkiena

Gdy Frodo wola wzburzony: „przecież Gollum zasługuje na śmierć”, Gandalf odpowiada: „Zasługuje. Z pewnością zasługuje. Wielu spośród żyjących zasługuje na śmierć, a niejeden z tych, którzy umierają, zasługuje na życie.” Co Tolkien pisał o miłosierdziu?

Chrześcijaństwo, którego tak gorliwym wyznawcą był autor „Władcy Pierścieni”, jest przede wszystkim religią łaski i miłosierdzia. Gdy wyliczamy w polskich małych katechizmach sześć głównych prawd wiary (to tradycja polska, poświadczona od połowy XIX wieku, nieznana w innych krajach i niemająca wprost poparcia w oficjalnym nauczaniu) mówimy – owszem – o tym, że Bóg jest sędzią sprawiedliwym, który za dobro wynagradza, a za zło karze, ale później przypominamy także, że łaska Boża jest do zbawienia koniecznie potrzebna. Innymi słowy, nie możemy być zbawieni, uratowani, bez Bożej pomocy. Rozważania na ten temat powodowały jedne z największych konfliktów i napięć w chrześcijaństwie, zwłaszcza od czasów świętego Augustyna, przez różne spory nowożytne związane między innymi z kalwinizmem czy jansenizmem. Generalnie jednak wszystkie wyznania chrześcijańskie bardzo mocno podkreślają rolę łaski i miłosierdzia. Katolicyzm ostatniego półwiecza można w ogóle określić mianem „religii miłosierdzia”. Rozpowszechnianie orędzia świętej siostry Faustyny, nauczanie świętego Jana Pawła II, a teraz papieża Franciszka – opierają się na ciągłym powtarzaniu prawdy o miłosierdziu.

Tolkien bardzo dobrze to rozumiał. Potwierdzenie tego znajdziemy w jego listach, gdzie odnosi się on do różnych fragmentów swoich dzieł. Refleksję nad miłosierdziem trzeba by zacząć znów od Silmarillionu, który jest dziełem o charakterze niemalże biblijnym. Zostało w nim pokazane – zwłaszcza na przykładzie elfów – jak grzech wiąże się z odrzuceniem przez Boga czy przez jego reprezentantów. To odrzucenie nie jest w zasadzie karą, ale raczej automatyczną konsekwencją popełnionego czynu. Elfowie sami dokonują wyboru i muszą odejść z błogosławionego królestwa – a i tak część z nich zostaje. Tak jak w Biblii, przy wszystkich niewiernościach ludu wybranego zawsze pozostaje Reszta Izraela, która jest wierna. Reprezentanci bóstwa w świecie Tolkiena, czyli Valarowie, nie pozostawiają zaś zbuntowanych elfów samych sobie – czekają na okazję, by im pomóc. Przypomina to trochę słowa czwartej modlitwy eucharystycznej: „gdy człowiek przez nieposłuszeństwo utracił Twoją przyjaźń, nie pozostawiłeś go pod władzą śmierci”. Polskie tłumaczenie jest zresztą niedokładne – tak naprawdę mowa tam o tym, że to człowiek oddalił się od przyjaźni Bożej. My jej nie tracimy – Pan Bóg cały czas chce być naszym przyjacielem – ale jednak od tej przyjaźni się odsuwamy. (…)

Dlaczego nie zadźgał tej poczwary?

Są też jednak tacy, którzy w swojej dumie i pysze odrzucają przebaczenie. Jeszcze wyraźniej widać to we Władcy Pierścieni, między innymi w niezwykle ważnym fragmencie, zawartym w jednym z pierwszych rozdziałów: „Cień przeszłości”. Gandalf objaśnia w nim Frodowi, czym jest Pierścień i jakie są związane z nim niebezpieczeństwa, ale w szczególności przedstawia mu historię Pierścienia i Golluma. W tym momencie wzburzony Frodo mówi: „Jakże mi żal, że Bilbo nie zadźgał tej poczwary, skoro miał po te mu okazję!”, na co Gandalf odpowiada: „Żal? Przecież to właśnie żal i litość wstrzymały wówczas jego rękę. Litość i miłosierdzie przypomniały mu, że bez doraźnej konieczności nie wolno dobywać miecza”.

Gandalf tłumaczy dalej, że za okazanie litości, miłosierdzia Bilbo został hojnie wynagrodzony. „Bądź pewien, Frodo, że jeśli Bilbo doznał tak niewielkiej stosunkowo szkody od złych sił i zdołał się w końcu uwolnić, zawdzięcza to właśnie temu, że tak, a nie inaczej poczynał sobie w pierwszej godzinie jako nowy właściciel Pierścienia: miłosiernie. – Wybacz – powiedział Frodo. – Ale jestem w strachu. A zresztą nie odczuwam wcale litości dla Golluma. – Nie widziałeś go – odarł Gandalf. – Nie widziałem i widzieć nie chcę – rzekł Frodo. – Nie rozumiem cię, Gandalfie”.

Twarzą w twarz

To bardzo piękne, że Gandalf mówi o twarzy Golluma, który przecież kiedyś był hobbitem. Intuicja ta była rozwijana w XX wieku w filozofii dialogu: zgodnie z nią to twarz drugiego jest tym, co mówi nam „Nie zabijaj”. Twarz przypomina nam, że ten drugi jest stworzony na obraz i podobieństwo Boże. Gandalf w pewnym stopniu odwołuje się do tego konceptu, sugerując, że możemy być okrutni w myślach wobec ludzi, których nie znamy, ale jeśli widzieliśmy już kogoś, poznaliśmy jego twarz, widok ten powinien budzić w nas litość i miłosierdzie.

Frodo twierdzi, że przecież Gollum zasługuje na śmierć, a Gandalf odpowiada: „Zasługuje. Z pewnością zasługuje. Wielu spośród żyjących zasługuje na śmierć, a niejeden z tych, którzy umierają, zasługuje na życie. Czy możesz ich nim obdarzyć? Nie bądź więc tak pochopny w ferowaniu wyroków śmierci. Nawet bowiem najmądrzejszy nie wszystko wie, a Gollum być może odegra jeszcze jakąś rolę w historii Pierścienia. A kiedy nadejdzie ta chwila, może właśnie litość okazana przez Bilba rozstrzygnie o niejednym losie, a przede wszystkim o twoim”.

Do tej bardzo mądrej intuicji Tolkiena, że litość i miłosierdzie mogą się wydawać oznaką słabości, ale bardzo często okazuje się, że procentują, przynosząc korzyści temu, który je okazał – jeszcze wrócimy. W tym miejscu warto zaznaczyć, że gdy Tolkien mówi o przebaczeniu, o darowaniu win, to odwołuje się do myśli o subkreacji – czyli o tym, że Bóg jako stworzyciel pozwala nam, stworzeniom, też coś stwarzać. Oczywiście Tolkien odnosi to w pierwszej kolejności do dzieł sztuki, ale zauważa, że przebaczenie również jest sytuacją, w której Bóg pozwala nam uczestniczyć w swojej mocy.

Miłosierdzie według Tolkiena   J.R.R. Tolkien (w 1916 roku) Wikipedia

Pisze o tym w adresowanym do Lewisa Liście 113: „Sądzę, że jest w naszej mocy, jako członków Chrystusa, robić skutecznie takie prezenty”. Tak więc przebaczenie komuś jest prezentem. „W najprostszym przypadku: jeśli ktoś mi coś ukradł, to oznajmiam przed Bogiem, że to był prezent. […] Oczywiście moc miłosierdzia jest jedynie delegowana i zawsze pozostaje wykorzystywana przez Wyższą Władzę, bez względu na współpracę zainteresowanych. Lecz czy radości i uzdrawiające skutki współpracy muszą zostać utracone?”. (…)

 

« 1 2 »
oceń artykuł Pobieranie..

Wyraź swoją opinię

napisz do redakcji:

gosc@gosc.pl

podziel się

Zapisane na później

Pobieranie listy

Reklama