Historia Kościoła Nr 01/2024

Prawda ciekawsza od mitu

Jacek Dziedzina

Parę lat temu, w jednej z kafejek w londyńskiej dzielnicy South Kensington, moją uwagę przykuł przedziwny plakat. Bez wątpienia przedstawiał postać Jezusa Chrystusa, choć elementy garderoby (zielone liście i różne kosmiczne dodatki) mogły budzić co najmniej zdumienie. Spytałem właściciela, kto jest autorem dzieła i jaki przekaz chciał zawrzeć w takim przedstawieniu Jezusa. – Kogo? – spytał z poważną miną. – Jezusa… – powtórzyłem już z wahaniem w głosie. Właściciel zdziwiony (bardziej niż ja?) przeprosił na chwilę i usiadł przy swoim laptopie. Widziałem, że szuka czegoś w internecie, co chwilę spogląda na plakat i znowu na ekran, ewidentnie porównując znalezione obrazy. Po chwili wrócił do mnie i przepraszającym tonem zapewnił, że nie chciał „obrazić moich uczuć religijnych” i nie miał pojęcia, że plakat przedstawia „postać religijną”… Nie, właściciel nie był muzułmańskim imigrantem z krajów arabskich. Urodził się i wychował w samym sercu zachodniej cywilizacji, w której – jak zawsze sądziłem – można być osobą niewierzącą, ale pewne kody kulturowe, symbole, postaci historyczne wydają się znane i powszechnie rozpoznawalne.

Podobne zdumienie – choć już w nieco innej skali – wywołały wyniki badań, jakie przed laty na zlecenie „Gościa Niedzielnego” przeprowadziła sopocka Pracownia Badań Społecznych. Okazało się, że tylko 65 proc. badanych (polskich katolików) zgodziło się z twierdzeniem, że Jezus Chrystus jest „prawdziwym Bogiem i jednocześnie prawdziwym człowiekiem”, 13 proc. miało wątpliwości lub nie wierzyło, że Jezus był postacią historyczną, a 18,7 proc. uznało, że był „Bogiem, który ukazał się w ludzkiej postaci, ale nie był prawdziwym człowiekiem”.

Przywołuję oba fakty – zdarzenie w Londynie i badania dla „Gościa” – bo utwierdzają mnie one w przekonaniu, że nie ma lepszego tematu na pierwszy numer „Historii Kościoła” niż historyczność osoby Jezusa Chrystusa. Okazuje się bowiem, że to może być problematyczne zarówno dla niewierzących, jak i wierzących. Dla pierwszych Jezus może być mitem, który łatwo ubrać w najbardziej kosmiczne wyobrażenia i kostiumy, dla drugich – wyłącznie Bogiem, ale już nie człowiekiem z krwi i kości.

Wiara chrześcijan nie jest irracjonalna, tylko oparta na solidnym materiale dowodowym, który „przypomina te przywoływane w procesie sądowym”, przyznał kiedyś Lord Denning, najbardziej szanowany sędzia angielski XX wieku. A jeden z ateistów brytyjskich napisał, że „życie Jezusa było tak niezwykłe, a Jego osoba tak wymykająca się naszej wyobraźni, że gdyby rzeczywiście nie istniał, to ani Kościół, ani nikt inny nie byłby w stanie kogoś takiego wymyślić”.

I właśnie tej fascynującej postaci, zagranej sugestywnie przez Jonathana Roumiego w bijącym rekordy popularności serialu „The Chosen” (stąd okładka z twarzą aktora grającego Jezusa), poświęcamy najwięcej miejsca w pierwszym numerze „Historii Kościoła”. Z prawdziwą przyjemnością, ale też nadzieją na dobre przyjęcie, oddajemy do Państwa rąk popularnonaukowy magazyn, który chce podejmować najważniejsze, ale też najtrudniejsze zagadnienia z historii Kościoła. Chcemy zaprosić Cię, Drogi Czytelniku, do pasjonującej podróży przez dzieje chrześcijaństwa. Niezależnie od tego, jak sam określasz swoją wiarę lub niewiarę, z pewnością znajdziesz tu coś dla siebie. Czasem będą to treści budujące, czasem bulwersujące, nieraz pewnie dyskusyjne i rodzące kolejne pytania, ale zawsze dobrze uzasadnione i udokumentowane. Nie chcemy tworzyć ani czarnych, ani białych legend Kościoła, tylko pisać, jak było naprawdę. Kard. Grzegorz Ryś powiedział kiedyś w rozmowie z GN: „Człowiek bez historii jest biedakiem. Tak samo jak biedakiem jest człowiek, który przestraszył się jakiejś części swojej historii i zamiast historii chce tworzyć jakąś jednostronną mitologię”. Wychodzimy z założenia, że tylko prawda jest ciekawa. Mamy nadzieję, że „Historia Kościoła” stanie się wyczekiwanym gościem w Państwa domach.

Historia Kościoła Nr 01/2024

WEHIKUŁ CZASU

Ogień i miecz

Leszek Śliwa

Czy rzetelny historyk dociera do absolutnej prawdy? Oczywiście nie, ale stara siędo niejjak najbardziej zbliżyć.

Ludzie czasem marzą o skonstruowaniu maszyny, która przeniosłaby ich do odległych epok historycznych. Sądzą, że mogliby wtedy przekonać się na własne oczy, „jak było naprawdę”, jak przebiegały wydarzenia, o których czytali czy słyszeli. Mają słuszne przeczucie, że są oszukiwani. No bo przecież każde państwo prowadzi własną politykę historyczną, w której pewne fakty są wyolbrzymiane, a inne pomijane. Co więcej, każda współczesna ideologia podpiera się historią, wybierając z niej tylko to, co jej odpowiada. Można przekonać ludzi do każdej nieprawdy, bo historię większość z nas zna dosyć słabo.

Można przekonać do nieprawdy, warto więc zapytać jak Piłat: „A cóż to jest prawda?”. Czy rzeczywiście można mówić o prawdziwej wizji jakiejś epoki, skoro każda narracja jest oparta na jakichś rzeczywistych przykładach? Może wszyscy mają trochę racji, a trochę się mylą, bo obiektywnej prawdy nie ma? Pewnie by tak było, gdyby historia nie była nauką, a tylko zbiorem opowieści o przeszłości. Tymczasem jednak rzetelny historyk nie może postępować jak ideolog. Nie może formułować żadnej tezy, pomijając jakikolwiek fakt, który jej przeczy. W badaniach obowiązują go ścisłe zasady metodologii naukowej. Przede wszystkim musi się opierać na źródłach historycznych i każde z nich poddać tzw. krytyce zewnętrznej (ustalającej czas, miejsce i autora powstania źródła) i krytyce wewnętrznej (analizującej wiarygodność źródła oraz badającej wiarygodność autora). Czy rzetelny historyk dociera więc do absolutnej prawdy? Oczywiście nie, ale stara się do niej jak najbardziej zbliżyć.

Marząc o wehikule czasu, sądzimy, że podróżując nim, też zbliżylibyśmy się do prawdy. Czy jednak rzeczywiście zrozumielibyśmy ludzi żyjących w odległej epoce? Naturalną ludzką cechą jest tzw. prezentyzm: przekonanie, że ludzie dawniej w gruncie rzeczy byli tacy sami jak my jesteśmy teraz. Wprawdzie ubierali się w jakieś dziwne fatałaszki, narzucali sobie staromodny savoir-vivre i mówili trochę archaicznym językiem, ale możemy ich łatwo zrozumieć, posługując się zwykłą intuicją. O tym, że tak myślimy, wiedzą pisarze i reżyserzy filmowi. Ich dzieła „historyczne” są jakąś formą kompromisu między wiedzą o epoce a współczesną wrażliwością widza. Obejrzyjmy jednak np. „Kleopatrę”, film z 1934 roku, a szybko dojdziemy do wniosku, że widać w nim o wiele więcej lat 30. XX wieku niż starożytności. Współcześnie tworzone filmy zapewne za kilkadziesiąt lat też będą widzów razić „prezentyzmem”, a niektóre rażą już teraz.

Powinniśmy więc wystrzegać się nadmiernego „uwspółcześniania”. Dlatego w tej rubryce będziemy zastanawiać się nad różnymi zjawiskami z przeszłości, które tak bardzo obrosły mitami, że trudno już odróżnić prawdę od propagandy czy legendy. Nieraz na przykład słyszymy, że w średniowieczu księża żądali nawracania pogan „ogniem i mieczem”. W rozumieniu dzisiejszym oznacza to po prostu nawoływanie do mordowania ludzi i palenia ich domów. Wojny są i były zawsze brutalne, ale czy kapłani pouczali rycerzy, co mają zrobić jeśli napotkają opór? Czy rzeczywiście uważali, że zamordowanie kogoś jest najskuteczniejszą formą nawrócenia? Oczywiście nie, język ludzi średniowiecza był jednak bardzo nasycony symbolami. Ogień to nawiązanie do Bożej obecności, odniesienie do krzewu gorejącego, pod postacią którego Bóg ukazał się Mojżeszowi, czy do języków ognia, które spadły na apostołów podczas Zesłania Ducha Świętego. Miecz natomiast odwołuje się tu do wizji z Apokalipsy św. Jana, gdzie czytamy o mieczu obosiecznym wychodzącym z ust Syna Człowieczego. Miecz zatem w tym kontekście to słowo Boże. Pogan należy więc nawracać ogniem obecności Boga i mieczem Jego słowa. Dlatego kiedy będziemy zwiedzać jakiś stary kościół, nie zdziwmy się, gdy zobaczymy fresk przedstawiający Chrystusa trzymającego miecz w zębach. I nie uwierzmy przewodnikowi, jeśli będzie przekonywał, że artysta chciał przestraszyć ludzi wizją Chrystusa, który ich tym mieczem przebije, jak tylko popełnią jakiś grzech. „Przebije” serce, owszem, ale swoim słowem. W średniowieczu rozumieli to nawet niepiśmienni.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HEREZJE WIECZNIE ŻYWE

Zabójca Hydry

ks. Przemysław Szewczyk

Skutecznym zabójcą Hydry herezji jest głębokie umiłowanie jedności Kościoła.

Kto z nas nie chciałby żyć bez problemów? A jeśli już muszą się pojawić, to chcielibyśmy umieć pokonywać je w sposób ostateczny. Wystarczy jednak pożyć na tym świecie kilkanaście, może dwadzieścia parę lat, by przyznać rację starożytnym Grekom: wymyślili mityczną Hydrę po to, by malowniczo przedstawić naturę większości ludzkich problemów. Tylko naprawdę biegły wojownik potrafił tak uciąć łeb Hydrze, żeby na jego miejsce nie pojawiły się dwa lub trzy następne.

Największym problemem chrześcijaństwa od zarania jego istnienia są haireseis, jak język grecki nazywał „stronnictwa” czy różne „szkoły filozoficzne”. Język polski przyswoił sobie ten termin, tworząc „herezje”, ale upływ czasu i zmiany społeczne sprawiły, że zabarwienie emocjonalne greckiego słowa oraz polskiego odpowiednika są zupełnie inne. „Herezja” i „heretyk” brzmią w uszach ludzi szczerze wierzących w Ewangelię i żywiących autentyczną miłość do Kościoła jak określenia najstraszniejszych chorób i niebezpieczeństw, które mogą spaść na człowieka. Dla Greków haireseis aż tak przerażające nie były. Opisywały po prostu naturalne dla każdego społeczeństwa istnienie w obrębie jednej grupy różnych stronnictw.

Ewangelie opowiadają o istnieniu w czasach Jezusa kilku takich „herezji” w narodzie Izraela. Jedną religię wyznawali saduceusze, faryzeusze czy herodianie. Dzielące ich różnice nie oddzielały ich od wspólnoty religijnej czy narodowej. Dzieje Apostolskie świadczą, że samo chrześcijaństwo początkowo określane było także tym właśnie słowem: hairesisnadzorajon, czyli „stronnictwo nazarejczyków”. Dopiero z czasem termin nabrał tak negatywnego znaczenia, że trudno chyba znaleźć poważniejsze oskarżenie kierowane pod adresem innego wierzącego niż zarzucenie mu herezji. Skąd ta zmiana?

Chrześcijaństwo przynosi ze sobą niezwykłą nadzieję, która wypływa z najgłębszego pragnienia Założyciela: „Aby byli jedno”. Pierwotny Kościół był głęboko świadomy, że dzieło Chrystusa miało na celu zjednoczenie całego rodzaju ludzkiego i że właśnie dlatego przelał On swoją Krew, żeby „zjednoczyć rozproszone dzieci Boże”. Co więcej, tę nadzieję i świadomość Kościoła pogłębiało konkretne doświadczenie, gdyż od dnia śmierci i zmartwychwstania Chrystusa w miastach greckich i barbarzyńskich, wśród ludzi różnych języków, ras i kultur, powstawał na oczach wszystkich lud zupełnie nowy. Jakaś głęboka więź wynikająca z wiary w Jezusa czyniła braćmi i siostrami ludzi, których, jak się wydawało, dzieliło wszystko inne.

To właśnie nadzieja na jedność rodzaju ludzkiego pokładana w wierze w Chrystusa doprowadziła do zmiany sensu słowa hairesis w chrześcijaństwie. Jeśli wspólna, jedna wiara ma dokonać takiego cudu i zrealizować najgłębsze pragnienie Boga i człowieka, to ktoś tworzący własne stronnictwo we wspólnocie tego przedziwnego ludu jest największym wrogiem Bożego dzieła, którym jest Kościół.

Kościół przez wieki na różne sposoby radził sobie z pojawiającymi się herezjami, ale po pokonaniu jednej na jej miejscu zjawiały się następne. I chyba nigdy do końca nie udało się jakiegoś błędu w wierze wykorzenić definitywnie. Ireneusz z Lyonu, który uwolnił Kościół II wieku od gnostycyzmu, ze zdumieniem zobaczyłby pewnie, jak żywe są poglądy manichejskie wśród dzisiejszych katolików. A dumny że swego zwycięstwa nad Pelagiuszem Augustyn z Hippony dziś znowu chwytałby za pióro, żeby tłumaczyć chrześcijanom podstawową rolę łaski.

Mitologiczna Hydra miała jedną głowę nieśmiertelną; Herkulesowi udało się ją uciąć i zakopać w ziemi tak skutecznie, że potwór ostatecznie zginął. Chrześcijaństwo tak długo będzie walczyć z herezjami nowymi i dawnymi, które się odradzają, jak długo nie utniemy tej głowy nieśmiertelnej i nie zakopiemy w głębokim grobie braku nadziei na jedność całego rodzaju ludzkiego. Skutecznym zabójcą Hydry-herezji jest głębokie umiłowanie jedności Kościoła.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Jezus. Skąd wiemy, że istniał naprawdę?

ks. Mariusz Rosik, biblista

Niewiele jest postaci świata starożytnego – a może nawet nie ma ich wcale – o których byłoby tak wiele informacji źródłowych, jak o założycielu chrześcijaństwa. Są one niemal współczesne Jezusowi, natomiast wzmianki o innych postaciach historycznych często powstawały wieki później.

U początków dzieł literackich zwanych Ewangeliami leży fakt historyczny. Jest nim życie i publiczna działalność Jezusa Chrystusa. Nie ulega wątpliwości, że historyczność Jezusa – choć niegdyś podważana, głównie z racji ideologicznych – jest faktem. Świadczą o tym między innymi pisma starożytnych pisarzy niechrześcijańskich. Warto wymienić wśród nich (w porządku chronologicznym) dzieła Mary bar Serapiona, Józefa Flawiusza, Pliniusza Młodszego, Tacyta i Swetoniusza.

MATERIAŁY PRASOWE

Jezus z serialu „The Chosen” („Wybrani”). W tej roli amerykański aktor Jonathan Roumie.

Mnóstwo źródeł

Zanim przejdziemy do przedstawienia pozabiblijnych (i pozachrześcijańskich) świadectw o historyczności Jezusa, należy wspomnieć, że niewiele jest postaci świata starożytnego (a może nawet nie ma ich wcale), o których istniałoby tak wiele wzmianek źródłowych, jak właśnie o założycielu chrześcijaństwa. Są one współczesne lub niemal współczesne Jezusowi, natomiast wzmianki o innych postaciach historycznych często powstały wieki później.

Z punktu widzenia genologii [działu teorii literatury badającego rodzaje, gatunki i odmiany literackie w powiązaniu ze zjawiskami historyczno-literackimi – przyp. red.] Ewangelie są podgatunkiem antycznej biografii. Podobnie pozostałe księgi Nowego Testamentu są pismami o tej samej wartości historycznej, co tysiące pism autorów starożytnych. Zupełnie niezasadny był więc trend dowodzenia historyczności Jezusa z pominięciem Nowego Testamentu, bo księgi te są równie wiarygodne historycznie jak inne dzieła starożytnych. Trend ten bazował jedynie na przesłankach ideologicznych: Jezusa wymyślili sobie chrześcijanie, więc ich pisma nie są wiarygodne, a jeśli chcemy udowodnić Jego istnienie, to musimy sięgnąć poza Biblię i literaturę chrześcijańską. Na szczęście tego typu myślenie zostało już przezwyciężone dziesiątki lat temu i dziś możemy stwierdzić, że Ewangelie i inne pisma Nowego Testamentu mają większą wartość historyczną niż większość dzieł żydowskich czy pogańskich pisarzy starożytności.

Dla przykładu, biografia Aleksandra Wielkiego, która wyszła spod pióra Diodora Sycylijskiego, powstała około trzystu lat po jego śmierci, choć zapiski (nie biografie) innych autorów sięgają życia samego Aleksandra. Najważniejszy grecki hagiograf Aleksandra, niejaki Arianus, pisał o nim cztery i pół wieku po jego śmierci! Nawet współczesny Jezusowi Oktawian August, najpotężniejszy spośród cesarzy, doczekał się biografii, autorstwa Swetoniusza, sto dwadzieścia lat po śmierci. Wcześniejsza jest tylko krótka inskrypcja autobiograficzna zatytułowana Res gestaedivi Augusti. Podobnie rzecz ma się z Tyberiuszem. Jedynie biografia autorstwa Wellejusza Paterkulusa sięga czasów samego Tyberiusza, natomiast biografie cesarza, które wyszły spod pióra Tacyta, Swetoniusza i Diona Kasjusza, powstawały w czasie od siedemdziesięciu pięciu do dwustu lat po jego śmierci.

MATERIAŁY PRASOWE

Jezus z uczniami – scena z serialu „The Chosen”.

Czy ktoś podważa Arystotelesa?

Czy ktoś podaje w wątpliwość dzieła Herodota czy Tukidydesa z tego powodu, że manuskrypty z ich pismami są o ponad tysiąc trzysta lat starsze niż wersje pierwotne? Nikomu nie przyszłoby to do głowy! A przecież pisma Nowego Testamentu dzieli od życia Jezusa najwyżej kilkadziesiąt lat.

Poetyka Arystotelesa powstała około 343 roku przed Chr. Najstarszy manuskrypt tego dzieła pochodzi z przełomu XI i XII wieku po Chr. Czy ktoś podważa ich autentyczność? A posiadamy zaledwie czterdzieści dziewięć manuskryptów Poetyki, podczas gdy manuskryptów ksiąg Nowego Testamentu – ponad dwadzieścia tysięcy! Tuż za nimi sytuuje się Iliada z sześćset czterdziestoma trzema manuskryptami. Badacze nie mają wątpliwości, że tekst Nowego Testamentu jest dużo bardziej wiarygodny niż tekst jakiegokolwiek innego dzieła antycznego. Jeśli przyjmujemy pisma antycznych autorów za godne zaufania, mimo że powstawały znacznie później od opisywanych wydarzeń, niż jest to w przypadku Ewangelii, a ilość kopii jest w porównaniu z Nowym Testamentem skromniutka, to nie ulega najmniejszej wątpliwości, że pisma autorów biblijnych zasługują na dużo większe zaufanie niż pisma któregokolwiek z autorów starożytnych.

Pomimo tego jednak sięgnijmy do starożytnych tekstów pisarzy, którzy nie byli chrześcijanami, a którzy potwierdzają historyczność postaci Jezusa z Nazaretu.

Rozpocznijmy od niewielkiej wzmianki o Chrystusie w liście pochodzącego z Syrii poganina Mary bar Serapiona do syna. List powstał w latach siedemdziesiątych I stulecia. Bar Serapion zachęca swego potomka do zdobywania mądrości. Wskazuje przy tym na przykłady historyczne: Sokratesa, Pitagorasa i właśnie Jezusa. Autor stawia pytanie, co takiego zyskali Ateńczycy, skazując Sokratesa. I odpowiada, że nic poza klęską zarazy i głodu.

Klęska spotkała także Żydów za to, że zabili Jezusa. Mara odnosi się tu zapewne do zburzenia świątyni w Jerozolimie w 70 r.: „A co [zyskali] Samijczycy, którzy spalili Pitagorasa? Cały ich kraj został zasypany piaskiem w jednej chwili. A co Żydzi, którzy skazali na śmierć swego mądrego króla? Od tego czasu utracili królestwo. Sprawiedliwy Bóg wymierzył sprawiedliwość za krzywdę owych trzech mędrców: Ateńczycy zginęli od głodu, Samijczyków przykryło morze, Żydów zabijano, wyganiano z kraju i żyją teraz w rozproszeniu. Sokrates nie umarł dzięki Platonowi, Pitagoras – dzięki posągowi Hery, nie umarł także mądry król dzięki Nowemu Prawu, które nadał” (Mara bar Serapion, 371).

JÓZEF WOLNY /FOTO GOŚĆ

Mesjasz na malowidle w prawosławnej katedrze w Koryncie.

Józef Flawiusz

Żydowski historyk, faryzeusz z kapłańskiego rodu, Józef Flawiusz, swą działalność pisarską rozwijał głównie w Rzymie. Urodził się w Jerozolimie w 37 roku po Chr., a zmarł w Rzymie w roku 94. Jego żydowskie imię to Josef ben Mattatja. Nazwisko zacnego rodu Flawiuszy otrzymał wraz z obywatelstwem rzymskim od Wespazjana – za lojalność wobec Rzymu po oddaniu w niewolę Rzymian własnego oddziału w Galilei podczas powstania wybuchłego w 66 roku. Historyczność postaci Jezusa poświadczył w swoim głównym dziele Antiquitates Judaicae. Tekst Testimonium Flavianum przetrwał aż w pięciu świadectwach. Należą do nich oprócz Antiquitates Judaicae odwołania do tego dzieła w: Historia eclesiastica (1,11,7), Demonstratio Evangelica (3,5,105) i Teofanii (5,44) Euzebiusza z Cezarei (265–340; w języku greckim), De virisillustribus św. Hieronima (342–420; w języku łacińskim), Historia powszechna Agapiosa (X w., w języku arabskim) i Cronicasiriaca Michała Syryjczyka (XII w., w języku syryjskim). Testimonium Flavianum bez wątpienia zawiera dodatki chrześcijańskie. Po raz pierwszy wątpliwość co do autentyczności Testimonium wyraził luteranin Lucas Osiander, który sądził, że Flawiusz musiałby być chrześcijaninem, aby takie słowa o Chrystusie wyszły spod jego pióra. Jako argumenty za taką tezą przytacza się najczęściej pogląd, że tekst ma tonację chrześcijańską, mówi bowiem o cudach, nauczaniu, śmierci Jezusa i chrystofaniach; że Orygenes wyraźnie zaznacza, iż Flawiusz nie uznał w Jezusie Mesjasza (Contra Celsum, 1,47). Wszystkie te obiekcje nie są jednak wystarczające, by odrzucić całkowicie autorstwo historyka żydowskiego, lecz wskazują raczej na chrześcijańskie wstawki w pierwotnym tekście.

Oto najbardziej prawdopodobny tekst owego świadectwa po oczyszczeniu go z dodatków: „W tym czasie żył Jezus, człowiek mądry, czynił bowiem rzeczy niezwykłe i był nauczycielem ludzi, którzy z radością przyjmowali prawdę. Poszło za nim wielu Żydów, jako też i pogan. A gdy wskutek doniesienia najznakomitszych u nas mężów, Piłat zasądził go na śmierć krzyżową, jego dawni wyznawcy nie przestali go miłować. I odtąd, aż po dzień dzisiejszy, istnieje społeczność chrześcijan, którzy od niego otrzymali nazwę” (Antiquitates Judaicae, 18,63-64).

Bez względu na to, jak daleko redakcyjna ręka chrześcijan ingerowała w tekst Flawiusza, pozostaje faktem, że historyk żydowski potwierdza graniczne daty życia Jezusa i Jego reputację cudotwórcy, wspomina o skazaniu Go przez Piłata i o Jego ukrzyżowaniu na skutek zarzutów podniesionych przez Żydów, sugeruje, iż uznawany był za Mesjasza i że stoi u początków „plemienia chrześcijan”, które wierzy w Jego zmartwychwstanie. Flawiusz był faryzeuszem; jako taki nie uwierzył w mesjańską godność Jezusa. Nie przyjął również prawdy o zmartwychwstaniu i ukazywaniu się Zmartwychwstałego; stwierdza jedynie, że tak utrzymują uczniowie Jezusa. Stosunek Flawiusza do postaci Jezusa nie jest wrogi, choć trudno go także nazwać przychylnym.

HENRYK PRZONDZIONO /FOTO GOŚĆ

Chrystus na mozaice w bazylice Najświętszej Maryi Panny na Zatybrzu w Rzymie.

Pliniusz Młodszy

Pochodzący z dzisiejszego Como w Lombardii bogaty senator rzymski, który podczas swej wieloletniej kariery politycznej pełnił wiele funkcji, łącznie z zajmowaniem stanowiska legata rzymskiego w Bitynii i Poncie, Pliniusz Młodszy, wystosował na początku II stulecia list do cesarza Trajana, w którym dopytywał o sposób postępowania z chrześcijanami, przeciw którym rzucano wówczas liczne oskarżenia. Według autora listu jedynym błędem i największą winą chrześcijan jest zbieranie się przed świtem określonego dnia tygodnia, by wznosić hymny pochwalne do Chrystusa „jako boga” (łac. quasi deo), a także po to, by obligować się pod przysięgą do unikania przestępstw, cudzołóstwa, kradzieży oraz do zachowania raz danego słowa.

Pliniusz Młodszy poświadcza więc, że chrześcijanie modlą się do Chrystusa jako do Boga: „Wszędzie to wierzenie się rozkrzewia, nie tylko w miastach i wsiach, ale w całym kraju. Świątynie pustoszeją i od dawna już nie składano żadnych ofiar. (...) Mieli zwyczaj w pewnych dniach przed wschodem słońca zbierać się i do Chrystusa jako Boga modlitwy odmawiać” (Epistulae, 10,96). Pisze o tym w liście do cesarza Trajana. Epistulae datowane są zazwyczaj na lata 97–109. Nadawca jasnym, pięknym i zrozumiałym, aczkolwiek zwięzłym stylem opisuje w nich także drastyczne prześladowania, które dotknęły chrześcijan.

Tacyt

Wśród dzieł pochodzącego z patrycjuszowskiej rodziny Tacyta na największą uwagę zasługują Annales. Po zakończeniu znakomitej kariery dyplomatycznej na terenach dzisiejszej Turcji Publiusz Korneliusz Tacyt oddał się pracy pisarskiej w Rzymie. Annales powstawały najprawdopodobniej w latach 114–117. Dzieło opisuje wydarzenia w cesarstwie rozgrywające się głównie za czasów od śmierci Augusta (14 r. po Chr.) do roku 69.

Autor stara się nakreślić tło pożaru Wiecznego Miasta, który strawił je za panowania Nerona w 64 r. po Chr.: „podstawił Neron winowajców i dotknął najbardziej wyszukanymi kaźniami tych, których znienawidzono dla ich sromot, a których gmin chrześcijanami nazywał. Początek tej nazwie dał Chrystus, który za panowania Tyberiusza skazany został na śmierć przez prokuratora Poncjusza Pilatusa; a przytłumiony na razie zgubny zabobon znowu wybuchnął, nie tylko w Judei, gdzie się to zło wylęgło, lecz także w stolicy, dokąd wszystko, co potworne albo sromotne, zewsząd napływa i licznych znajduje zwolenników” (Annales, 15,44).

Wzmianka Tacyta o Chrystusie i chrześcijanach oddaje nie tylko jego własne nastawienie wobec „zgubnego zabobonu”, ale także negatywne odniesienie Rzymian, i to zarówno za czasów Nerona, jak i samego Tacyta (pierwsze dwudziestolecie II w.). Z historycznego punktu widzenia jest jednak o tyle istotna, że potwierdza śmierć Chrystusa za czasów Piłata, a więc datuje ją na lata 26–36 I wieku.

WIKIPEDIA

Stronica z pochodzącego z 1466 r. egzemplarza „Starożytności Żydów” Józefa Flawiusza.

Swetoniusz

Gajusz Swetoniusz Trankwillus w Żywotach cezarów, dziele powstałym około 120 roku po Chr., pisał o dekrecie Klaudiusza wydalającym Żydów z Rzymu, wydanym w 49 roku po Chr. Powodem decyzji cesarza miały być prawdopodobnie zamieszki i niepokoje wszczynane przez chrześcijan: „Żydów wypędził z Rzymu za to, że bezustannie wichrzyli, podżegani przez jakiegoś Chrestosa” (Żywoty cezarów. Klaudiusz, 25).

Jeśli „Chrestos” odnosi się do Chrystusa (a co do tego raczej nikt z badaczy nie ma już wątpliwości), staje się jasne, że dekret cesarza objął nie tylko wyznawców judaizmu, w tym judeochrześcijan, ale przypuszczalnie także niektórych przynajmniej etnochrześcijan, których identyfikowano z judaizmem. Sam Swetoniusz nie jest jednak dokładnie obeznany z całą sprawą, gdyż kontekst, w jakim pojawia się wzmianka o wypędzeniu Żydów, sugeruje, iż autor przypuszczał, że Chrystus znajdował się w tym czasie w Rzymie.

Ponad wszelką wątpliwość

Historyczna postać Jezusa z Nazaretu stoi u źródeł Ewangelii jako dzieł literackich. Ewangeliści zapisali niektóre z Jego nauk i ważniejsze wydarzenia z Jego życia. Aby wykazać historyczność założyciela chrześcijaństwa, nie trzeba wcale sięgać do źródeł pozabiblijnych. Nowy Testament i pisma wczesnochrześcijańskie dowodzą tej historyczności w dużo większym stopniu niż pisma innych autorów antycznych dowodzą historyczności opisywanych przez nich wydarzeń.

Pomimo tego także pozabiblijne źródła żydowskie i pogańskie uwiarygadniają historyczność założyciela chrześcijaństwa ponad wszelką wątpliwość.

A z tego wynika, że powyższe refleksje mają jedynie wartość historyczną: relacjonują dyskusję badaczy o tym, czy Jezus w ogóle istniał; dyskusję dziś należącą już do przeszłości.

ks. Mariusz Rosik

Profesor zwyczajny, dyrektor Instytutu Nauk Biblijnych i kierownik Katedry Teologii Biblijnej przy Papieskim Wydziale Teologicznym we Wrocławiu. Naukowo zajmuje się teologią Nowego Testamentu, egzegezą Ewangelii synoptycznych, starożytną historią Żydów, a także relacją judaizmu i chrześcijaństwa w czasach narodzin Kościoła. Od 1993 r. kapłan archidiecezji wrocławskiej.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Dwa rodowody i cztery portrety

ks. Rafał Bogacki

Kluczowe dla wiary pytanie: „Kim jest Jezus?” jest nieodłączne od innego: „Skąd Jezus pochodzi?”. Do tych pytań warto dołączyć trzecie – „Jaki On jest?”. Próba odpowiedzi wiedzie przez dwa rodowody pozostawione przez ewangelistów oraz cztery wersje jednej Ewangelii.

Wświecie starożytnym rodowody, zwane także genealogiami, stanowiły osobny gatunek literacki i miały duże znaczenie. W mocno zhierarchizowanym społeczeństwie żydowskim dzięki precyzyjnemu określeniu przynależności do danego rodu możliwe było m.in. zawieranie małżeństwa, dopuszczanie do funkcji kapłańskich czy domaganie się spadku. Wiele imiennych spisów, które znajdujemy także w Starym Testamencie, przechowywanych było w archiwum świątynnym. Ich celem było określenie pochodzenia poprzez odwołanie się do dawnego przodka lub grupy. Przy czym konieczne jest rozróżnienie: listy przynależności poszczególnych członków do konkretnego plemienia nie były tym samym co genealogie. Te ostatnie pełniły funkcje polityczne i teologiczne. Przykładowo dokumentacja dotycząca przodków króla miała za zadanie legitymizację władzy, a podkreślenie przynależności do rodu Aarona potwierdzało władzę arcykapłana.

HERITAGE ART /EAST NEWS

Podobna prawidłowość zachodzi w przypadku genealogii, które znajdujemy w dwóch Ewangeliach – Mateusza i Łukasza. Ich celem nie jest ścisłe oddanie realiów historycznych czy precyzyjny wykaz wszystkich przodków Jezusa. Rodowody mają inne zadanie, a każdy z nich wpisuje się w szerszą perspektywę teologiczną danego autora. To tłumaczy różnice, które widać nawet przy pobieżnej lekturze.

Genealogia Mateusza

Genealogia Jezusa rozpoczyna pierwszą w porządku kanonicznym Ewangelię Mateusza. Jej kompozycja jest dokładnie przemyślana i już pierwsze zdanie przykuwa uwagę czytelnika: „Rodowód Jezusa Chrystusa, syna Dawida, syna Abrahama” (1,1). Dlaczego Nowy Testament rozpoczyna tak zaskakującym przy pierwszej lekturze stwierdzeniem? Więcej, dlaczego ta genealogia kończy się podobnym zwrotem, w którym imiona Dawid, Abraham i Chrystus wymienione są w odwrotnej kolejności (por. 1,17)? Dawid i Abraham nie stanowili bezpośrednich przodków Jezusa.

HERITAGE ART /EAST NEWS

Już w pierwszym zdaniu Ewangelii Mateusz chciał pokazać, że Jezus należał do narodu wybranego, dlatego wpisał Go w długą historię ludu Bożego. To zdanie wyznacza także wewnętrzny porządek genealogii, w której istotną rolę odgrywa podział na trzy części. W każdej z nich znajduje się po czternaście pokoleń: od Abrahama do Dawida, od Dawida do niewoli babilońskiej, od niewoli babilońskiej do Jezusa. Za takim porządkiem kryje się ściśle określona myśl. Chodzi o odwołanie do gematrii, w której poszczególnym literom alfabetu hebrajskiego przypisywana jest wartość liczbowa. Słowo „Dawid” składa się z trzech spółgłosek. Ich wartość numeryczna to czternaście (dalet = 4, waw = 6, dalet = 4). W ten sposób imię władcy, który zapoczątkował królewską linię, stanowi klucz interpretacyjny całej genealogii.

Wartość imienia „Dawid” pozwoliła Mateuszowi podzielić historię zbawienia na trzy równe odcinki czasowe. Nie odpowiadało to raczej stanowi faktycznemu. Czas od Abrahama do Dawida to ok. 800 lat, od Dawida do niewoli to nieco ponad 400 lat. Ale jak wspomniano, ewangeliście nie chodziło o precyzyjne dane historyczne. Celem teologicznym Mateusza było ukazanie tajemnicy Chrystusa na tle starotestamentalnych obietnic. Jezus jest Królem, a Jego przyjście na świat jest wypełnieniem dawnych zapowiedzi. Potwierdza to dalsza lektura Ewangelii. Kierując swoje dzieło do chrześcijan pochodzenia żydowskiego, Mateusz w wielu miejscach cytuje teksty Starego Testamentu, odwołując się do dawnych proroctw.

Ponadto ewangelista wprowadza do genealogii cztery kobiety – Rahab, Tamar, Rut, Batszebę – co u pierwszych czytelników jego dzieła mogło budzić zdziwienie. Z wyjątkiem Batszeby wszystkie były pogankami. Mateusz wskazuje zatem na fakt, że poganie, już przed narodzeniem Jezusa, byli powołani do ludu Bożego. Na tle wspomnianych bohaterek Maryja, która pojawia się jako piąta i ostatnia kobieta w genealogii, odgrywa kluczową rolę. Daje początek nowemu stworzeniu. Ewangelista akcentuje, że z Niej narodził się Jezus, podkreślając w ten sposób nadprzyrodzoną interwencję Boga opisaną w kolejnych rozdziałach.

HERITAGE ART /EAST NEWS

Genealogia Łukasza

Inne akcenty postawił w Ewangelii Łukasz, który adresował swe dzieło do chrześcijan pochodzenia pogańskiego. Rodowód, który – w przeciwieństwie do tego z Ewangelii Mateusza – nie został zamieszczony na początku dzieła, ale tuż przed rozpoczęciem przez Jezusa misji publicznej, jest wstępujący. Ewangelista cofa się w czasie, rozpoczyna od Jezusa, kończy zaś na Adamie. Taki sposób przedstawiania genealogii był znany w historii Izraela, nie był jednak szeroko rozpowszechniony (por. Ezd 7,1-5).

Dlaczego Łukasz nie umieścił genealogii na początku swojego dzieła, ale pomiędzy opisem chrztu a sceną kuszenia? Najprawdopodobniej chciał ukazać uniwersalny charakter publicznej misji Jezusa, która obejmuje nie tylko potomków Abrahama, ale wszystkich ludzi. Istotne jest więc zakończenie rodowodu wzmianką o Adamie, nazwanym przez Łukasza „synem Bożym”. Na jego tle Jezus ukazany zostaje jako nowy Adam (por. Rz 5,12n), prawdziwy Syn Boży, który okazał Bogu posłuszeństwo i zwyciężył pokusy szatana. W osobie Jezusa skupiają się dzieje całej ludzkości. On nadaje im nowy kierunek.

Genealogię Łukasza dzieli się zazwyczaj na jedenaście części, a każda z nich zawiera po siedem imion. To nawiązanie do literatury apokaliptycznej, w której historię świata dzielono na dwanaście etapów. Pełnia czasów zostaje wyznaczona przez przyjście Jezusa. On rozpoczyna decydujący etap dziejów.

HERITAGE ART /EAST NEWS

Źródła i różnice

Warto zapytać o źródła, z których korzystali ewangeliści, a także różnice pomiędzy dwoma genealogiami. Czy Mateusz i Łukasz włączyli do Ewangelii wcześniejsze tradycje, umiejętnie wplatając je w całość dzieła? Najprawdopodobniej tak. W Ewangelii Łukasza seria imion od Adama do Dawida jest oparta na greckim tłumaczeniu starotestamentalnych genealogii z Księgi Rodzaju (1-11), Pierwszej Księgi Kronik (1-11) i Księgi Rut (4,18-22). Podobnie w wersji Mateusza serie imion obecne w dwóch pierwszych częściach zostały zaczerpnięte z Pierwszej Księgi Kronik (2,3-15; 3,10-19), choć istnieją w nich nieznaczne różnice. Nieznane jest natomiast źródło trzeciej serii – potomków króla Dawida po niewoli babilońskiej.

Różnice między genealogiami pozwalają przypuszczać, że pierwsze gminy chrześcijańskie przechowywały różne rodowody Jezusa, a rozbieżności pomiędzy nimi mogły wywoływać nieporozumienia. To tłumaczyłoby krytykę św. Pawła zawartą w Pierwszym Liście do Tymoteusza, w którym apostoł gani chrześcijan za „zajmowanie się genealogiami bez końca” (1,4). Pewne jest to, że Kościół nie usiłował ich harmonizować, chociaż różnice pomiędzy tymi, które przetrwały do naszych czasów, są ewidentne.

Oba rodowody zgadzają się ze sobą w wykazie imion od Abrahama do Dawida, choć i tutaj istnieją pewne rozbieżności. W dalszej części występują już tylko różnice, bo ewangeliści oparli się na innych rozgałęzieniach rodu Dawida. Mateusz przywołuje rodowód oparty na linii Salomona, z kolei Łukasz poszedł za linią Natama, trzeciego syna Dawida (por. 2 Sm 5,14; 1 Krn 14,4).

Największa trudność interpretacyjna pojawia się jednak gdzie indziej. Kontrowersję budzi bowiem fakt, że w obu spisach pojawia się inne imię ojca Józefa, męża Maryi. Łukasz pisze, że Józef był synem Helego, podczas gdy Mateusz stwierdza, że jego ojcem był Jakub. Skąd ta rozbieżność? Wyjaśnień jest wiele. Jedno z najbardziej popularnych sformułował Fortunacjusz z Akwilei w IV wieku. Zgodnie z jego wersją Łukasz przedstawił rodowód Maryi, podczas gdy Mateusz rodowód Józefa. To tłumaczenie było popularne aż do XIX wieku, choć nie było jedyne. Innego zdania był żyjący również w IV wieku Euzebiusz, biskup Cezarei, autor pierwszej Historii kościelnej. Jego interpretacja odwołuje się do prawa lewiratu, zgodnie z którym po śmierci bezpotomnego jego brat zobowiązany był do poślubienia wdowy i wzbudzenia potomstwa. Wspomniany przez Łukasza Heli umarł bezpotomnie, a Jakub, jego przyrodni brat, wzbudził potomstwo, stając biologicznym ojcem Józefa. Jednak zgodnie z prawem lewiratu faktycznym ojcem był Heli. To bardzo prawdopodobna wersja, uwzględniająca mentalność semicką. Praktyka płodzenia i wychowywania dzieci dla zmarłego nie była niczym wyjątkowym (por. Łk 20,27-33).

Jak widać na podstawie zawartych w Ewangeliach rodowodów każda próba stworzenia drzewa genealogicznego Jezusa musi zakończyć się niepowodzeniem. Nie znaczy to jednak, że genealogie są całkowicie pozbawione wartości historycznej. Zawarte w nich fakty, które nie podlegają dyskusji, są następujące: Jezus był Żydem, potomkiem Abrahama, pochodził z pokolenia Judy, królewskiej linii Dawida. Jego rodzicami byli Maryja i Józef. Pozostałe dane należą do porządku teologicznego – Jezus został poczęty bez interwencji mężczyzny, rozpoczął nowy etap w historii swojego narodu i całej ludzkości.

Cztery portrety tej samej osoby

Również ziemskie życie Jezusa, opisane w czterech kanonicznych Ewangeliach, zostało przedstawione z nieco odmiennych perspektyw. Zgodnie z wczesną tradycją, sięgającą II wieku, Ewangelie zostały przekazane przez bezpośrednich świadków życia Jezusa (Jan, Mateusz) bądź uczniów apostołów (Marek, Łukasz). Nie są one biografiami, ale teologicznymi interpretacjami dziejów Chrystusa. Kryją się za nimi historia Jego osoby i wydarzenia z Jego życia.

Powstanie i przekazywanie Ewangelii było procesem złożonym i wielowymiarowym. Tradycyjnie wyróżnia się w nim trzy etapy. Pierwszy obejmuje życie Jezusa, Jego czyny i słowa zapamiętane przez naocznych świadków. Drugi etap to ustny przekaz zgodny z intencjami Chrystusa, który nie polecił spisania, lecz właśnie głoszenie Ewangelii (por. Mt 28,19; Mk 16,15). Dopiero trzeci etap to redakcja, spisanie przekazu ustnego. Pomiędzy pierwszym a trzecim etapem istnieje spora odległość czasowa. Najprawdopodobniej najstarsze fragmenty Ewangelii, za które uchodzą Markowe opisy męki, powstały w latach pięćdziesiątych I wieku. Inne epizody z Jego życia spisywane były w kolejnych latach. Można przypuszczać, że chrześcijańskie wspólnoty rozsiane po całym Imperium Rzymskim przechowywały różne opowieści o życiu Jezusa. Ich rdzeń był ten sam, różniły się jednak w szczegółach (por. Mt 8,28n; Mk 5,1n). W drugiej połowie pierwszego stulecia, gdy umierali naoczni świadkowie Jego życia, powstała potrzeba utrwalenia na piśmie tego, co przekazali. W czterech różnych ośrodkach powstały cztery opowieści o Jezusie. Nie potrafimy wskazać precyzyjnie miejsc, w których powstały, ani też czasu ich ostatecznej redakcji. Wiemy jednak, że chrześcijanie w kolejnych wiekach oddzielili je od apokryfów. Wiarygodność tych ostatnich była wątpliwa. Powstawały w środowiskach odległych od głównych ośrodków, na przykład w sektach gnostyckich (tzw. Ewangelia Tomasza lub Ewangelia Filipa). Nie otrzymały aprobaty apostołów lub ich następców i nie były odczytywane podczas liturgicznych zgromadzeń, dlatego też nie weszły do kanonu.

HENRYK PRZONDZIONO /FOTO GOŚĆ

„Drzewo Jessego” na srebrnej monstrancji z 1671 r. z Henrykowa. Jesse jako pień drzewa, a w dolnych gałęziach od lewej jego kolejni potomkowie: królowie Dawid, Salomon, Roboam, Abiasz. Wyżej wśród królów Judy m.in. Asa, Jozafat, Achaz, Manasses… W środku – Maryja, a w jej łonie – miejsce na Hostię.

Pokusy harmonizacji

Nie ulega wątpliwości, że pomiędzy czterema Ewangeliami istnieją rozbieżności. To cztery portrety Jezusa ukazane z różnych perspektyw, bo każdy z ewangelistów pisał do innych odbiorców. Każdy też działał w innym środowisku. Tylko dwóch uchodzi za naocznych świadków Jezusa – Mateusz i Jan. Pozostali, Marek i Łukasz, nie należeli do ścisłego grona apostołów i nie byli bezpośrednimi słuchaczami Jego nauk (por. Łk 1,3).

Zgodnie ze starożytnymi tradycjami Marek, spisując Ewangelię, opierał się na katechezach głoszonych przez Piotra w Rzymie, natomiast Łukasz, towarzysz podróży Pawła, po śmierci apostoła postanowił zbadać życie Jezusa i opisać je z dokładnością „od pierwszych chwil” (por. Łk 1,1-4). Mamy zatem cztery różne perspektywy. Czy nie można było stworzyć jednego przekazu, usuwając wszelkie różnice?

Stosunkowo wcześnie, bo już w połowie II wieku, Kościół stanął przed pokusą połączenia czterech Ewangelii w jedną. Tacjan, jeden z przywódców Kościoła w Syrii, opierając się na Ewangelii Jana, podjął próbę zharmonizowania czterech odrębnych świadectw. Opracowana przez niego wersja została nazwana Diatessaronem („Przez cztery do jednej”). Powielano ją przez kilka stuleci, doczekała się też wielu tłumaczeń. Jaka intencja przyświecała Tacjanowi? Niektóre różnice pomiędzy Ewangeliami mogły rodzić nieporozumienia pośród chrześcijan. Wpływ na Tacjana miała także krytyka ze strony przeciwników chrześcijaństwa, a jednym z najczęstszych jej powodów były rozbieżności pomiędzy genealogiami. Dostarczały one argumentów świadczących o tym, że Ewangelie opierają się na niesprawdzonych informacjach. Eliminacja rozbieżności pomiędzy różnymi świadectwami i przekazanie kolejnym pokoleniom jednej, spójnej opowieści miały rozwiązać problem.

Próby harmonii pojawiały się także w późniejszych czasach, w średniowieczu i nowożytności. Ostatecznie jednak Kościół poszedł za intuicjami Ireneusza z Lyonu, żyjącego, podobnie jak Tacjan, w II wieku po Chrystusie. Jeden z pierwszych teologów chrześcijaństwa stwierdził, że istnieje jedna, czterokształtna Ewangelia (gr. euangelion tetramorfon). Podał przy tym ważną argumentację: „Nie jest możliwe, żeby liczba Ewangelii była mniejsza ani większa, niż jest. Kościół rozproszony jest po całym świecie, jest rzeczą stosowną, żeby miał cztery filary napełniające tchnieniem nieśmiertelności wszystkie strony świata i wciąż na nowo ożywiające ludzi”.

Innymi słowy chodzi o pozostawienie czterech świadectw powstałych w innych realiach kulturowych. Cztery różne relacje stanowią bardziej wiarogodną podstawę dla wiary, każda trafia do innej wrażliwości. Rdzeń czterech Ewangelii jest ten sam, a jego historyczne badania zawsze będą ograniczone naturą samych świadectw.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Bóg z krwi i kości

Jacek Dziedzina

O gorszeniu się człowieczeństwem Jezusa, dowodach historycznych, wiarygodności Ewangelii i apokryfów oraz o chrystianizacji barbarzyńców i barbaryzacji chrześcijaństwa mówi kard. Grzegorz Ryś.

Jacek Dziedzina: Pierwsi chrześcijanie spierali się o bóstwo Jezusa, ale nikt nie miał wątpliwości, że był On prawdziwym człowiekiem, z wszystkimi ograniczeniami. Dziś, paradoksalnie, wierzącym łatwej uznać, że Jezus jest Bogiem, niż przyjąć, że miał wszystkie ludzkie cechy. Uznanie człowieczeństwa Jezusa może przeszkadzać w wierze?

ADAM GOLEC /FORUM

Kard. Grzegorz Ryś: To nie jest problem tylko naszego pokolenia, on pojawił na dość wczesnym etapie życia Kościoła. Najpierw jednak, jak słusznie zauważyłeś, stawiano sobie pytania o boskość Jezusa. Zbliżamy się do 1700. rocznicy Soboru Nicejskiego z 325 roku, na którym sformułowano pierwszy raz chrystologiczne wyznanie wiary: powiedziano wtedy wyraźnie, że Jezus jest Bogiem. Ale już kolejne pokolenia chrześcijan tak mocno podkreślały bóstwo Jezusa, że praktycznie wyparły kwestię Jego człowieczeństwa. Dopiero na soborze w Chalcedonie w 451 roku uroczyście sformułowano zapis, że w Jezusie są te dwie natury: bóstwo i człowieczeństwo, i że są one niezmieszane ze sobą, choć występują razem w jednej Osobie.

Uznano również, że nie są wobec siebie „konkurencyjne”?

Tak, ojcowie soborowi byli przekonani, że człowieczeństwo Jezusa nie jest „mniej ludzkie” przez to, że jest zjednoczone z bóstwem. I odwrotnie: bóstwo Jezusa też nie jest „mniej doskonałe” przez to, że jest zjednoczone z Jego człowieczeństwem. Wierzymy, że boska natura Syna Bożego jest niezmienna, nieulegająca przekształceniom. Ale istnieje razem z naturą ludzką Jezusa. Ten dogmat musiał być tak zapisany, bardzo precyzyjnie. Nie ma więc mowy o „pomieszaniu” tych dwóch natur, bo wtedy człowieczeństwo Jezusa „rozpłynęłoby się” w bóstwie. Nie jest to zatem tylko nasz problem, on pojawił się w Kościele stosunkowo wcześnie. Pamiętajmy, że siedem pierwszych soborów zajmowało się zasadniczą kwestią: „Kim jest Jezus Chrystus?”. Nie ma ważniejszego pytania dla chrześcijaństwa. I o ile pierwsze pytanie dotyczyło tego, czy naprawdę jest Bogiem, to drugie brzmiało: „Czy naprawdę jest człowiekiem?”. Ostateczna odpowiedź przygotowana przez papieża Leona Wielkiego w jego słynnym liście do Flawiana, biskupa Konstantynopola, pokazuje, że te dwie natury współistnieją ze sobą w jednej Osobie wcielonego Syna Bożego.

Skoro to wszystko zostało tak precyzyjnie nazwane tyle wieków temu, to skąd dzisiejsze problemy z Jego człowieczeństwem? Ujawniają się one m.in. w reakcjach na filmy, w których Jezus jest przedstawiony bardzo realistycznie.

Te problemy wynikają chyba trochę z naszej pobożności. Trudno jest nam uznać człowieczeństwo Jezusa, bo wtedy musimy przyjąć, że uczył się liczyć, uczył się modlić, że nie wiedział o astronomii tego, co wiedział później Mikołaj Kopernik. Bez uznania tych ograniczeń bierzemy niejako Jego realne człowieczeństwo w nawias. Być może wydaje nam się, że dosłowność rozumienia Jego człowieczeństwa jakoś Mu ubliża, urąga Jego doskonałości. Tymczasem naprawdę oddajemy Mu chwałę, kiedy bronimy również Jego człowieczeństwa. Gdy przed laty był w Polsce grany musical „Jesus Christ Superstar”, z Markiem Piekarczykiem w roli głównej, byłem często pytany, czy Pan Jezus naprawdę był aż tak ludzki. Odpowiadałem, że był jeszcze bardziej ludzki, niż pokazano to w musicalu. Taka jest nasza wiara. Formuła dogmatyczna mówi, że jeden i ten sam Jezus Chrystus jest i człowiekiem, i Bogiem, jeden i ten sam jest i śmiertelny, i nieśmiertelny, jeden i ten sam jest i ograniczony, jeśli chodzi o wiedzę, i zarazem wszechwiedzący.

Ten sam, ale po zmartwychwstaniu nie jest już taki sam, ma przecież ciało uwielbione. Być może podkreślanie ludzkich cech i ograniczeń sprzed zmartwychwstania uznano za szkodliwe dla wiary w Jego doskonałość i wszechmoc?

Kościół pierwotny musiał zderzyć się z dualizmem manichejskim. W manicheizmie radykalnie rozdziela się to, co duchowe, od tego, co cielesne, jednocześnie wartościując, że to, co duchowe, jest lepsze niż to, co cielesne. Przez chwilę może to nawet wyglądać na słuszną perspektywę: cielesność potrafi przerażać, bo traktujemy ją jako źródło grzechu. Kiedy jednak staje się to wartościujące tak dalece, że wszystko, co materialne, jest złe, to dochodzimy natychmiast do zaprzeczenia wszystkich dogmatów chrześcijaństwa. Od stworzenia począwszy – bo jak dobry Bóg mógł stworzyć materialny świat? – po odrzucenie Wcielenia, odkupienia, sakramentów, Kościoła… To, co najpierw wygląda dość nęcąco, bo wydaje się moralnie ambitne, jest w istocie głęboko nieprawdziwe i kończy się rozbiciem wszystkiego, co jest chrześcijańskim dogmatem. A II wiek – podobnie jak następne – był bardzo mocno naznaczony zderzeniem chrześcijaństwa z gnozą i manicheizmem, więc zaprzeczenie realności Wcielenia było bardzo nośne. Doketyzm głosił, że Jezus miał pozorne ciało, że tylko „wydawał” się człowiekiem. Ten nurt zresztą odradzał się w Kościele przez kolejne wieki, nieraz przybierając formę powierzchownej ascezy. Manichejczykami byli twórcy nowych wspólnot religijnych w XII i XIII wieku, tak ich wtedy zresztą nazywano: „nasi manichejczycy”. Manicheizm może się stale odradzać w różnych mutacjach.

A może to nie zawsze o manicheizm chodzi. Może to tylko kwestia wrażliwości: jedni zachwycą się ludzkim Jezusem z serialu „The Chosen” i to im pomoże w osobistej wierze, inni skupią się na tym wszystkim, co ukazuje Chrystusa w chwale po zmartwychwstaniu.

Tyle że w chrześcijaństwie najpiękniejsze jest właśnie to, że Bóg stał się prawdziwym człowiekiem. Zresztą całe objawienie judaistyczno-chrześcijańskie pokazuje, iż Bóg chce być uczestnikiem ludzkiej historii. To też odróżnia przekaz żydowski i chrześcijański od mitów greckich czy rzymskich, gdzie bogowie czasem przebierali się za ludzi, ale nagle mogli się zamienić w deszcz lub zniknąć. My mówimy o Wcieleniu, o wejściu w konkretny czas, miejsce, kulturę, ograniczenia z niej wynikające. Jezus z Nazaretu nie wiedział tyle o fizyce, ile dzisiaj wie dziecko w szkole. Ale jak to, skoro jest Bogiem i jest wszechwiedzący? No tak to, że te dwie natury nie są ze sobą zmieszane. To nie ubliża Jezusowi, tylko podkreśla to, o czym czytamy w 2. rozdziale Listu do Filipian: kenozę Syna Bożego, który upokorzył samego siebie, stawszy się podobnym do ludzi. Nieraz się zastanawiałem, na czym polega to upokorzenie – przecież „człowiek” brzmi dumnie, ja się cieszę, że jestem człowiekiem. No więc upokorzenie polega na tym, że nie możesz być człowiekiem „w ogóle”. To może być definicja filozoficzna, biologiczna, ale taki człowiek ogólny nie istnieje. Istnieje człowiek konkretny, ma imię, nazwisko, datę urodzenia, śmierci, szkoły, stan życia. Bóg stał się człowiekiem w konkretnym narodzie, rodzinie, mieście. I to jest ograniczenie, które na siebie przyjął.

Z tego też powodu jest problem z przedstawianiem Jezusa z „lokalnymi rysami”: w Chinach czy Wietnamie ma skośne oczy, w Meksyku jest Metysem. W Polsce wszyscy i tak „wiedzą”, że Pan Jezus był z pochodzenia góralem z Zakopanego, który później wyjechał do krakowskich Łagiewnik… Celowo koloryzuję, ale czy zbyt daleko idące oswajanie Jezusa z lokalną kulturą nie przeszkadza nam w próbie zrozumienia, kim naprawdę był jako człowiek – Żydem z krwi i kości?

Tu nie ma łatwej odpowiedzi. Misja zawsze rozgrywa się gdzieś między inkulturacją a obcością kulturową. Ale inkulturacja może też prowadzić do czegoś, co właściwie wygląda jak synkretyzm religijny. W „Heliandzie”, poemacie napisanym w Fuldzie na początku IX wieku, mamy odtworzenie Ewangelii w kanonach germańskich: Jezus już nie jest nauczycielem, tylko seniorem w rozumieniu feudalnym, księciem, który zbiera nie apostołów, uczniów, ale drużynę rycerzy. Ci ludzie będą mu służyć wiernie tak, jak wasal służy seniorowi. Piotr będzie bronił mieczem, bo tak powinien zrobić wasal wobec swojego seniora, a Jezus nad Jordanem pokazany jest z potężną gołębicą, która usiadła Mu na ramieniu. Germanie wierzyli w Odyna, który miał na ramieniu dwa kruki, szepcące mu do ucha zaklęcia, dlatego Odyn, patron wojowników, był kimś obdarzonym ogromną mądrością. To jeszcze jest Ewangelia czy już nie? W „Heliandzie” pojawia się również koncepcja fatum. Bardzo ważna dla Sasów, za to nie do pogodzenia z objawieniem biblijnym w żaden sposób. To była chyba najodważniejsza w dziejach misji próba inkulturacji. Temu, który to napisał, przyświecało jedno zadanie: tak opowiedzieć historię Jezusa z Nazaretu, żeby ludzie, do których mówi, przyjęli Go jak swojego. Udało mu się to zrobić, pytanie jednak, czy to jeszcze jest Ewangelia, czy już synkretyzm z pogańskimi wierzeniami... Ewangelia musi być inkulturowana, ale jednocześnie musi kulturę chrystianizować. To są dwa procesy. One nie są łatwe, ale jeśli się ich nie zaryzykuje, efektem jest obcość orędzia Ewangelii.

Spotkałem się z opinią, że podkreślanie żydowskości Jezusa jest próbą odebrania nam naszego oryginalnego doświadczenia Kościoła, które się dokonuje tu i teraz, w konkretnym miejscu, z własną specyfiką i historią.

Wielu już zastanawiało się nad tym, w jakiej mierze wejście chrześcijaństwa w świat rzymskiej i greckiej kultury rozwinęło, a jakiej mierze zniekształciło to, co było pierwotnym charakterem naszej wiary. To jest bardzo dobre pytanie. Na ile na to, co jest judaizmem i chrześcijaństwem, nałożyła się później naturalna religijność, którą wniesiono do Kościoła i którą też jakoś usankcjonowano w chrześcijaństwie. A żeby stać się naprawdę wierzącym, trzeba tę naturalną religijność wziąć w nawias. To nie jest żadna przenośnia, gdy mówimy, że najtrudniej się nawraca religijnych ludzi. Ale z drugiej strony przekaz wiary nigdy nie dokonuje się w jedną stronę. Pamiętam taki wykład monograficzny mojego mistrza, nieżyjącego już ks. prof. Jana Kracika: „Chrystianizacja barbarzyńców i barbaryzacja chrześcijaństwa”. Tak, chrześcijaństwo zmieniło barbarzyńców, ale oni też zmienili chrześcijaństwo. Najlepiej widać to w aktywności militarnej. Chrześcijaństwo takie, jakie wyszło od Jezusa, czy ktoś chce, czy nie, jest pacyfistyczne. Schowaj swój miecz do pochwy. Basta. Nie wyczyta się z Ewangelii sakralizacji działalności wojennej. Może, jeśli ktoś bardzo chce, to ze Starego Testamentu, ale z Ewangelii na pewno nie. Dlatego władcy średniowiecznych państw chrześcijańskich, które powstawały po wędrówce ludów, chętniej czytali Stary Testament. Jezusa się nie da posadzić na tronie jako feudalnego króla, ale Dawida już tak, więc to Dawid jest tym pomazańcem, na którego się powołują średniowieczni władcy. Jezus Chrystus miał tylko cierniową koronę.

Chrześcijanie, aby uwiarygodnić historyczność Jezusa, często przywoływali pozachrześcijańskie i pozażydowskie źródła oraz historyków. Niektórzy historycy chrześcijańscy twierdzą jednak, że to Ewangelie należy traktować jako główne i najbardziej wiarygodne świadectwa o życiu Jezusa z Nazaretu.

Wiarygodność Ewangelii polega paradoksalnie na występujących w nich różnicach. Widać wyraźnie, że autorzy nie poumawiali się ze sobą co do wersji wydarzeń. Nie da się z czterech różnych Ewangelii zbudować jednej, spójnej do końca historii. One w wielu detalach się różnią. I to świadczy za nimi, a nie przeciwko nim. Najprostsza różnica dotyczy czasu publicznej działalności Pana Jezusa. Z Ewangelii synoptycznych – Marka, Mateusza, Łukasza – dowiadujemy się, że publiczna działalność Jezusa trwała jeden rok. Cała ta trójka autorów mówi o jednym pobycie Jezusa na święcie Paschy w Jerozolimie. Natomiast u Jana są trzy święta Paschy przeżyte przez Jezusa: dwa w Jerozolimie, jedno poza nią, co zresztą samo w sobie było niesłychane. Działalność publiczna Chrystusa trwała według Jana trzy lata. Różnic jest więcej i trudno z Ewangelii zbudować jeden spójny życiorys Jezusa, ale pamiętajmy też, że nie to jest celem ewangelistów. Oni odpowiadają na pytanie, kim w perspektywie spotkania Boga z człowiekiem jest Jezus z Nazaretu. I główne pytanie jest pytaniem teologicznym: „Kim jest Jezus Chrystus?”. Każdy z nich daje swoją odpowiedź, wydobywając ją z faktów historycznych, które opisuje, od razu je interpretując. Jeśli tego klucza nie ma, to możemy być zgorszeni tymi sprzecznościami. Najważniejsze kazanie, które Jezus zaczyna od błogosławieństw, u św. Mateusza jest Kazaniem na Górze, u św. Łukasza zaś… kazaniem na równinie. Mateusz mówi, że Pan wyszedł na górę i tam nauczał, a Łukasz pisze, że Jezus zszedł z apostołami na równinę, zobaczył wielki tłum i zaczął nauczać. Który z nich mija się z prawdą? Żaden. Tradycja Łukaszowa mówi, że tłum stał na górze, a On stał na dole zwrócony do nich, podnosząc na nich oczy. W tym jest piękna teologia, że Jezus naucza z dołu, a nie z góry jak Bóg na Synaju, tylko jak Mojżesz, i że stawia ludzi, do których mówi, wyżej od siebie.

HENRYK PRZONDZIONO /FOTO GOŚĆ

Chrystus Pantokrator w Hagia Sophia, dawny Konstantynopol, obecnie Istambuł (Turcja).

Za wiarygodnością mają przemawiać różnice, ale dla współczesnego historyka badającego źródła rozbieżność w relacjach jest raczej powodem wątpliwości.

Jeśli przykładamy do Ewangelii miarę wyłącznie warsztatu historycznego. A on nie był dla autorów najważniejszy. Ojcowie Kościoła z pierwszych wieków, opowiadając się za autentycznością Ewangelii, wskazują, że ich autorzy nie boją się mówić trudnej prawdy o apostołach: że nie rozumieli Jezusa, że okazywali się małej wiary, że uciekli spod krzyża. Kto każe ludziom pisać takie rzeczy o sobie? Tych argumentów apologetycznych podawano więcej. Owszem, Nowy Testament jest ważnym źródłem i argumentem historycznym, ale z drugiej strony nie byłoby dobrze, żeby czytać te teksty jako historyczną biografię Pana Jezusa. Nie byłoby również wskazane, by o zmartwychwstaniu, wniebowstąpieniu, zesłaniu Ducha Świętego mówić jak o faktach historycznych. One nie są do „udowodnienia” metodą historyczną. To są tzw. fakty dziejowe – w historiografii używa się takiego określenia dla wydarzeń, które przełamują dzieje, są bardzo ważne w procesie dziejowym, ale są nie do udowodnienia. Historycznym faktem jest pusty grób Jezusa i narracje apostołów mówiących: „Widzieliśmy Go żyjącego”. Ale samo zmartwychwstanie jest do uchwycenia tylko aktem wiary – i przez to jest faktem dziejowym, to znaczy takim, który w dziejach wszystko zmienia. Możemy powiedzieć historycznie, że Kościół się narodził w Dzień Pięćdziesiątnicy, ale kiedy mówimy, że się narodził w Zesłanie Ducha Świętego, to już nie opowiadamy historii, tylko głosimy teologię o historii zbawienia, o tym, że Bóg wkracza w historię ludzką. To można zobaczyć aktem wiary, a nie metodą historyczną taką, jaką znamy.

Jeśli mówimy, że Jezus był prawdziwym człowiekiem, że tym samym Jego poznanie było ograniczone, że musiał się uczyć, to trudno nie postawić klasycznego pytania: kiedy zaczął być świadomy tego, że jest Synem Bożym?

W 12. roku życia na pewno miał już tę świadomość, o czym dowiadujemy się z Ewangelii, gdy Józef i Maryja szukają Jezusa, a kiedy Go znajdują, On mówi: „Czy nie wiedzieliście, że muszę być w domu mojego Ojca, w tym, co należy do mojego Ojca”.

Ale jak do tego przekonania doszedł? Ewangelie milczą na ten temat.

Dla wielu może to zabrzmieć szokująco, ale trzeba to jasno powiedzieć: Jezus doszedł do przekonania, że Bóg jest Jego Ojcem, na drodze ludzkiej wiary, w której dojrzewał. Pamiętamy to, co powiedzieliśmy wcześniej: człowieczeństwo i bóstwo Jezusa nie są ze sobą zmieszane. Jako młody chłopak musiał mieć taką relację z Bogiem, musiał przeżyć takie spotkanie z Nim – jeśli ktoś bardzo chce, może je nazwać mistycznym – że owocem tego doświadczenia było przekonanie, iż jest Synem Bożym. Nie mamy oczywiście dostępu do tego, jak to się dokonało, ale nie ma innego wytłumaczenia.

Apokryfy mają tu coś do powiedzenia?

Można długo rozmawiać o procesie, w którym Kościół uznał poszczególne teksty za natchnione, a inne za apokryficzne, ale jeśli apokryfy zostały apokryfami, to pewnie także dlatego, że Kościół nie bardzo widział w nich autentyczny wykład wiary, przekaz prawdy o Jezusie. Nie lekceważymy całkowicie apokryfów, na przykład wyciągamy z nich różne informacje o przodkach Jezusa, ale nie korzystamy z nich, gdy formułujemy wiarę w Jezusa Chrystusa. Właśnie dlatego są apokryfami.

Mamy jednak teksty starożytnych historyków Kościoła – nie interesowało ich życie Jezusa przed rozpoczęciem działalności publicznej?

Najsłynniejszy z nich to Euzebiusz z Cezarei, ojciec historiografii chrześcijańskiej. Przywołuje on wiele wątków, które nawiązują do narracji ewangelicznej, ale w samych Ewangeliach tych wątków nie ma. W Ewangelii św. Łukasza mamy opis wędrówki uczniów do Emaus i jest tam wymienione imię Kleofas. U Euzebiusza Kleofas jest wujem Pana Jezusa, rodzonym bratem św. Józefa. W Ewangelii nie ma o tym mowy, ale nie jest tak łatwo powiedzieć, że Euzebiusz zmyśla, bo zapewne też nawiązuje do jakiejś wcześniejszej tradycji, a i sam był historykiem. I czy to nam pomaga w interpretacji? No tak, bo przecież ten Kleofas musiał znać Jezusa od małego, skoro był jego wujem. Takich tekstów Euzebiusza jest bardzo dużo. Jedno z moich ulubionych jego świadectw głosi, że kobieta cierpiąca na krwotok, uzdrowiona przez Jezusa, to była Weronika. Euzebiusz mówi nawet o pomniku postawionym na jej cześć w Cezarei Filipowej. On nam pokazuje rzeczy, nad którymi niełatwo przejść do porządku dziennego. Nie ma tego w Ewangeliach, ale jest w najbliższej tradycji, która została użyta w pisaniu historii przez pierwotny Kościół. Tak więc: studiujemy Tradycję, słuchamy archeologii, czytamy objaśniające ją teksty – robimy wszystko, by poznać historię. Na koniec jednak stajemy przed tajemnicą, którą można przyjąć jedynie w wierze – w mocy Ducha Świętego.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Serce biblijnego świata

ks. Mariusz Rosik

Z czego żyli Żydzi współcześni Chrystusowi? Do ilu pielgrzymek do Jerozolimy rocznie byli zobowiązani? Gdzie się modlili i gdzie stawali przed sądem?

MARCIN JAKIMOWICZ /FOTO GOŚĆ

Izrael, uroczystość bar micwa, w czasie której 13-letni chłopiec przyjmuje obowiązki religijne dorosłego mężczyzny.

Palestyna, geograficzne serce biblijnego świata, leży w samym centrum starożytnego Żyznego Półksiężyca. Tu krzyżowały się najważniejsze w starożytności szlaki handlowe prowadzące z Egiptu do Europy i Mezopotamii. Powierzchnia kraju wynosi około 30 tys. km kw. Granice naturalne Palestyny utworzone są na zachodzie przez Morze Śródziemne, na wschodzie przez płaskowyż Pustyni Syryjsko-Arabskiej, na północy przez stoki Hermonu i Libanu, a na południu przez stepy pustyni Negew.

STUDIO GN

Krainy, które odwiedzał Jezus w czasie swojej publicznej działalności.

Jezus urodzony przed Chrystusem

Kiedy w niewielkim Betlejem niedaleko Jerozolimy na świat przyszedł Jezus, Palestyna pozostawała pod panowaniem rzymskim. Na cesarskim tronie zasiadał Oktawian August, a legatem Syrii miał być wówczas Kwiryniusz (Łk 2,2).

Łukaszowa wzmianka nastręcza jednak pewnych trudności, gdyż Jezus narodził się za panowania Heroda Wielkiego, natomiast Kwiryniusz został wielkorządcą Syrii już po jego śmierci. Należy więc stwierdzić, że Jezus urodził się w 7 lub 6 roku przed Chrystusem. Właśnie tak! Paradoks? Owszem, ale dzisiejszy stan wiedzy dowodzi, że mnich żyjący na przełomie V i VI stulecia, Dionizy Mniejszy, któremu papież Jan I polecił ustalić datę narodzin Jezusa, popełnił błąd. Wyznaczył datę na rok 754 ab urbe condita, czyli od założenia Rzymu, podczas gdy faktycznie stało się to około sześciu lat wcześniej. Ewangeliści nie podają konkretnego dnia ani roku przyjścia na świat Jezusa z Nazaretu.

W czasach Jezusa i pierwotnego Kościoła Palestyna pozostawała pod jarzmem rzymskim. Kiedy Izraelici utracili niezależność państwową po najeździe Babilończyków w 586 roku przed Chr., rozpoczął się trwający dwadzieścia sześć wieków okres, w którym praktycznie nie posiadali własnego niezawisłego państwa, z wyjątkiem stosunkowo krótkiego czasu rządów Hasmoneuszy. Powrót z niewoli babilońskiej dał początek judaizmowi (gr. ioudaismos), religii żydowskiej różniącej się znacznie od pierwotnego jahwizmu oraz religii Mojżesza i proroków.

W czasie gdy Jezus rozwijał swoją publiczną działalność, tendencje narodowowyzwoleńcze wśród Żydów będących wówczas pod okupacją rzymską okazywały się szczególnie silne. Nadzieje te miał zrealizować oczekiwany Mesjasz.

Idea mesjańska w czasach Jezusa zaczynała coraz silniej nabierać trzech rysów: uniwersalizmu, indywidualizmu i upolitycznienia. Uniwersalizm pozwalał myśleć o konsekwencjach działalności mesjasza nie tylko w dziejach narodu wybranego, ale także dla losów całego świata. Indywidualizm rysował perspektywicznie już nie tylko lud żydowski jako całość, ale i losy jednostek, które przyjmą lub odrzucą mesjasza. Wymiar polityczny łączony był z tęsknotami wyzwolenia ziemi danej niegdyś Abrahamowi i jego potomstwu z obcego (w okresie działalności Jezusa rzymskiego) panowania.

ISTOCKPHOTO

Tak wyglądała świątynia jerozolimska w czasach Jezusa – makieta w Muzeum Izraela w Jerozolimie.

Na grzbietach osłów

Jezus i Jemu współcześni posługiwali się językiem aramejskim, który zadomowił się na tamtejszych terenach od czasów niewoli babilońskiej, czyli od VI wieku przed Chr. Oficjalnym językiem była łacina, a częste kontakty z pozostałą częścią cesarstwa wymogły na niektórych podstawową przynajmniej znajomość greki.

Ludność Palestyny trudniła się zasadniczo pasterstwem, uprawą roli i winnic, rybołówstwem i handlem. Poszukiwanie pastwisk zmuszało niektórych do niemal koczowniczego trybu życia. Mieszkający w pobliżu wybrzeży morza lub Jeziora Galilejskiego posiadali niekiedy własne łodzie, w których udawali się na połów. Chęć sprzedaży płodów ziemi czy ryb zmuszała do handlu, również na terenach granicznych Palestyny, zamieszkiwanych przez pogan. Częściej niż na zaprzęganych wozach, którymi posługiwali się zasadniczo obywatele rzymscy, w Palestynie podróżowano na grzbietach osłów. Były one używane także jako zwierzęta juczne. Na terenach pustynnych najlepiej sprawdzały się wielbłądy. Z czasem bardziej popularnym wierzchowcem stał się muł. Ponieważ żydowskie prawo zakazywało krzyżówek międzygatunkowych, Izraelici nie hodowali mułów. Nie wzbraniali się jednak przed wykorzystywaniem tych zwierząt.

ISTOCKPHOTO

Obecny wygląd wzgórza świątynnego w Jerozolimie. Tam, gdzie kiedyś mieściło się Święte Świętych – miejsce najświętsze, uświęcone obecnością Boga – dziś stoi muzułmańskie sanktuarium Kopuła na Skale. Z lewej widać meczet Al-Aksa.

Trzykrotny głos trąby

Religia była zasadniczą dominantą życia osobistego i wspólnotowego społeczności żydowskiej. Miejscem kultu o największym znaczeniu była bez wątpienia świątynia jerozolimska. Żydzi czasów Chrystusa, zwłaszcza ci w Palestynie, ze świątynią w Jerozolimie łączyli nie tylko ideę władzy Boga nad narodem wybranym, ale również nadzieje wolności politycznej. Świątynia widziana była jako miejsce Bożej obecności. Posiadała, w przekonaniu Żydów, swój niebiański model, na którego wzór wybudowano ziemski przybytek. Idea ta pozwalała na utrzymanie przeświadczenia, że Bóg jest zarazem wzniosły i zamieszkujący niebiosa, jak i bliski swemu ludowi.

Przyjmując za podstawę przekonanie o obecności Boga w miejscu najświętszym, wyróżniano w świątyni koncentryczne sfery ustopniowanej świętości. Poszczególne stopnie przedstawiają się następująco: Święte Świętych, Miejsce Święte, dziedziniec kapłański, dziedziniec mężczyzn, dziedziniec kobiet, dziedziniec pogan i samo wzgórze świątynne.

Personel świątynny stanowili kapłani i lewici. Wszyscy należeli do pokolenia Lewiego, z którego pierwszym kapłanem był Aaron. Ponieważ słudzy świątyni pozbawieni byli ziemi, inne pokolenia miały obowiązek utrzymywać ich z ofiar i dziesięcin. Ofiary miały na celu bądź uwielbienie Jahwe, bądź dziękczynienie, oczyszczenie, przebłaganie za grzechy lub świętowanie. W takim kontekście należy wyróżnić: całopalne ofiary uwielbienia, ofiary przebłagalne, ofiary za przestępstwo, ofiary pokoju i bezkrwawe ofiary daru, które najczęściej łączono z innymi rodzajami ofiar.

Poza świątynią modlitwa wspólnotowa najczęściej gromadziła Żydów w synagogach. Powstawały one z kilku zasadniczych motywów. Na pierwszym miejscu wymienić należy nauczanie Prawa. Synagoga była miejscem, w którym należało czytać i interpretować Torę, uczyć jej i słuchać. Budynki służyć mogły również jako pomieszczenia socjalne. Były to miejsca rozdzielania żywności dla najbardziej potrzebujących, miejsca narad wspólnot lokalnych, miejsca żałoby po zmarłych, pomieszczenia dla wręczania listów rozwodowych dla bezdzietnych kobiet, miejsca noclegów dla pielgrzymów. W wielu synagogach istniała funkcja jałmużnika zbierającego datki od gminy i rozdzielającego je najbardziej potrzebującym. Tu także przeprowadzano procesy sądownicze i wymierzano kary.

Żydowski kalendarz obok cotygodniowego obchodu szabatu wypełniały uroczystości, w których świętowano najważniejsze wydarzenia historii narodu. Niektóre z nich ustanawiało Prawo, inne zaś dodane zostały z biegiem czasu. W piątkowy wieczór wszystko musiało być gotowe: żywność, naczynia, oczyszczone i wypełnione oliwą lampy, rozniecony ogień. Obwieszczenie rozpoczęcia szabatu następowało przez trzykrotnie rozlegający się dźwięk trąby, której używali kapłani w świątyni i pełniący służbę w synagodze, by oznajmić moment oddzielenia pomiędzy tym, co powszechne, a tym, co święte. W domach rozpoczynano wieczerzę szabatową.

Wspólne oczekiwanie Bożego Posłańca

Poza szabatem Żydzi świętowali także inne uroczystości. Jezus, podobnie jak Jemu współcześni, pielgrzymował do Jerozolimy przypuszczalnie trzykrotnie w ciągu roku – na święta Paschy, Namiotów i Tygodni. Do uczestnictwa w tych świętach zobowiązani byli wszyscy mężczyźni. Grupy pielgrzymów przybywały nie tylko z terenu Palestyny, ale także z Babilonii, a drogą lądową lub morską z Syrii, Azji Mniejszej i północnej Afryki. Żydzi z diaspory zwolnieni byli z obowiązku trzykrotnego w roku przybywania do Miasta Świętego. Wielu z nich uczestniczyło w pielgrzymce raz w życiu.

Józef Flawiusz, żydowski historyk piszący w I w. po Chr., mówi zasadniczo o „trzech filozofiach” w ówczesnej Palestynie: „Są bowiem u Żydów trzy rodzaje uprawianej filozofii: zwolennicy jednej zwą się faryzeuszami, drugiej – saduceuszami, a trzeciej – esseńczykami” (De bello judaico 2,119). Obraz ten można wzbogacić także o inne grupy: są tu nie tylko faryzeusze i uczeni w Piśmie, ale także saduceusze i herodianie, jest miejsce dla zelotów i zwolenników Jana Chrzciciela, sykaryjczycy istnieją obok esseńczyków. Nie można jednak twierdzić, iż judaizm „był podzielony” na ugrupowania. Większość pobożnych Żydów nie była ani faryzeuszami, ani saduceuszami, ani nie należała do innych ugrupowań. Byli wyznawcami religii, którzy ulegali silniejszym lub słabszym wpływom, argumentacjom i poglądom głoszonym przez członków poszczególnych ugrupowań, nie znaczy to jednak, że całkowicie się z nimi utożsamiali. Wspólne natomiast wszystkim było oczekiwanie mesjasza, którego misję rozumiano zazwyczaj w kategoriach politycznych: miał to być Boży posłaniec, który wyzwoli Żydów spod panowania Rzymian i ustanowi królestwo teokratyczne na wzór królestwa Dawida i Salomona, największych królów Izraela.

Ślub z wdową po bracie

Najważniejsze wydarzenia ludzkiego życia związane były w Palestynie w czasach Jezusa z wielorakimi zwyczajami kulturowo-religijnymi. Zwyczaje te doskonale odzwierciedlają przekonania światopoglądowe Żydów. I tak na przykład narodziny dziecka widziane były jako znak błogosławieństwa Pana. Bezpłodność była dla Izraelitów oznaką hańby. Oczywiście największą radość budziły narodziny chłopca, zwłaszcza gdy był to syn pierworodny. Imię nadawano dziecku w pierwszych tygodniach życia. Jego dobór był niezwykle istotny. Wierzono, że imię wpływa na los człowieka, w pewien sposób determinuje jego przeznaczenie. Obrzezanie miało potrójne znaczenie: było znakiem przymierza, oczyszczenia i włączenia do ludu wybranego przez Boga.

Zapewnienie ciągłości rodzinnej dokonywało się oczywiście w małżeństwie, którego zawarcie – w przypadku mężczyzn – traktowane było niczym obowiązek. Jedynym powodem powstrzymania się od niego mogła być chęć całkowitego poświęcenia się studiowaniu Tory. Za wiek odpowiedni do małżeństwa uznawano osiemnaście lat dla mężczyzn, czternaście lub piętnaście dla kobiet.

Status narzeczonej nie różnił się zbytnio od pozycji żony. Narzeczona podejrzana o niewierność mogła zostać oddalona, natomiast dziecko poczęte w okresie narzeczeństwa uważane było za prawowite. Gdy umierał mężczyzna niepozostawiający po sobie potomstwa, jego brata obowiązywało prawo lewiratu (łac. levir – szwagier), polegające na poślubieniu żony zmarłego. Celem małżeństwa lewirackiego było nie tylko wzbudzenie potomstwa bratu, ale także utrzymanie dziedzictwa w tym samym pokoleniu.

Mąż miał prawo oddalić swoją żonę, wręczając jej list rozwodowy. Dochodziło do tego najczęściej w wypadku stwierdzenia niewierności małżonki. Choć Prawo wymierzało karę ukamienowania za cudzołóstwo, mężowie często wybierali rozwód. Ponieważ za pierwszy i główny cel małżeństwa uważano posiadanie dzieci, a przede wszystkim synów, wielu spośród rabinów głosiło wręcz powinność napisania listu rozwodowego żonie w przypadku braku potomstwa po dziesięciu latach pożycia.

Co najmniej dwóch flecistów

Specyficzne w Palestynie były także zwyczaje pogrzebowe. Stałym zwyczajem, nawet wśród najuboższych, było opłakiwanie zmarłych przez grupę żałobników. Najmniejsza ich grupa składała się z dwóch osób grających na fletach oraz kobiety prowadzącej śpiew żałobnych antyfon.

Pogrzeby zazwyczaj przeprowadzano, wykorzystując wszystkie możliwe środki materialne ukazujące doniosłość uroczystości. Wyrazem żałoby był niekiedy gest rozdarcia szat czy nałożenie szaty z szorstkiego materiału. Po pogrzebie rodzina i przyjaciele zmarłego gromadzili się na uczcie zwanej chlebem płaczących. Rozpoczynał się trwający trzydzieści dni okres żałoby.

Tuż przed naszą erą, a także u początków czasów chrześcijańskich w Palestynie stosowano dwa rodzaje grobów: kopane w ziemi oraz drążone w skale. Wchodząc do nich, należało się pochylić. Niekiedy zawierały przedsionek, który prowadził do kilku komnat grobowych. Utarł się także zwyczaj stosowania ossuariów. Po kilku lub kilkunastu miesiącach po złożeniu ciała w grobie, kiedy uległo ono już rozkładowi, zbierano kości do kamiennych skrzynek, które następnie wsuwano do przeznaczonych na ten cel nisz. Jedna nisza mieściła niekiedy sześć takich ossuariów, co pozwalało na pochowanie w grobie większej liczby ciał. Niemal wszyscy podzielali wiarę w zmartwychwstanie, po którym zmarli otrzymają od Boga należną nagrodę za dobro czynione podczas ziemskiego życia.

ROMAN KOSZOWSKI /FOTO GOŚĆ

Ściana Płaczu, jedyna pozostałość świątyni jerozolimskiej – mur oporowy jej dziedzińca. Nad nią po lewej widać Kopułę na Skale i po prawej meczet Al-Aksa.

Misja dotykająca sedna

Jezus z Nazaretu był Żydem. Jako wyznawca judaizmu zachowywał Prawo zapisane w Pięcioksięgu. Judaizm jest religią obejmującą wszelkie obszary życia, więc także zwyczaje społeczne od narodzin aż po śmierć podporządkowane były prawom religijnym, których Jezus nie podważał.

Żył w społeczności jurysdykcyjnie poddanej władzy rzymskiej, której jarzma Jego współwyznawcy chcieli się pozbyć. Mieli nadzieję, że przyczyni się do tego oczekiwany Mesjasz. Misja Jezusa nie dotyczyła jednak bezpośrednio obszaru polityki, gospodarki czy zwyczajów społecznych. Dotykała sedna ludzkiej egzystencji: zbawienia…

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Jezus poszukiwany

ks. Rafał Bogacki

Pytanie o Jezusa historycznego zajmuje umysły naukowców od ponad dwustu lat. Poszukiwania związane z Jego osobą można podzielić na trzy etapy.

Pierwsze w nowożytności pytanie o Jezusa historycznego padło w epoce oświecenia. Sformułował je Herman Reimarus, profesor języków orientalnych. Niemiecki badacz wpisał Go w nurt wielkich postaci Starego Testamentu i postawił kontrowersyjną tezę: wraz z Jego śmiercią uczniowie doświadczyli porażki i stworzyli mit o zwycięstwie swego Nauczyciela. Ich dalsza działalność rozminęła się z Jego intencjami. Jezus był zwyczajnym mesjaszem politycznym i głosił królestwo Boże, próbując odnowić Izrael, a uczniowie są autorami powielanego przez wieki obrazu Jezusa-Zbawieciela.

Reimarus dokonał prawdopodobnie jednego z pierwszych rozróżnień pomiędzy dogmatem i historią, a jego dzieło uważa się za przełomowe dla badań nad Jezusem historycznym. Tezy niemieckiego badacza były oczywiście podyktowane antychrześcijańskimi uprzedzeniami i nic dziwnego, że wywołały spory i dyskusje. Jednak pytanie o historię Jezusa było zasadne. Wpłynęło na polemikę trwającą przez cały XIX wiek. Okres ten określa się jako pierwszy etap poszukiwań historycznego Jezusa.

ROMAN KOSZOWSKI /GOŚĆ NIEDZIELNY

Miejsce narodzenia Jezusa w bazylice w Betlejem.

Pooświeceniowa próba odpowiedzi

Próba odpowiedzi na wyzwanie rzucone przez Reimarusa była w gruncie rzeczy próbą racjonalnego wytłumaczenia wydarzeń z życia Jezusa. Badania w tym zakresie prowadzone były głównie przez naukowców protestanckich. Jednym z ich najbardziej reprezentatywnych przedstawicieli był David Strauss, który w badaniach Ewangelii kanonicznych stosował koncepcję mitu. Mit – w opinii Straussa – ma wiele znaczeń i jest „opowieścią niosącą sens”. Zawiera odniesienia do faktów, ale jego treść powstaje w wyobraźni twórcy. Jest więc poetycką wersją wydarzeń, niesie głównie treści filozoficzne i teologiczne. W opinii Straussa Ewangelie, mimo iż odnoszą się do faktów, nie mają wartości historycznej. Ich celem jest jedynie wzbudzenie wiary. Inny badacz tamtego okresu, Wilhelm Wrede, zajął się uchodzącą za najbardziej pierwotną Ewangelią Marka. Poddał analizie m.in. obecny w niej sekret mesjański. Podobnie jak poprzednicy uznał, że celem Ewangelii nie jest przedstawienie faktów historycznych, i stwierdził, że rekonstrukcja faktów z życia Jezusa nie jest możliwa. W jego opinii dotrzeć można jedynie do przekonania Jego uczniów, którzy nałożyli mesjańskość i boskość na „niemesjańskie” życie swego Nauczyciela.

Wnikliwego podsumowania trwającej przez ponad sto lat dyskusji dokonał w 1913 roku Albert Schweitzer. Krytykował badaczy pierwszego poszukiwania za brak obiektywizmu i twierdził, że „każdy z nich szukał Jezusa na miarę własnych ideałów”. Luterański teolog sformułował też pesymistyczną tezę. Twierdził, że nauka nie potrafi dotrzeć do historycznego Jezusa, a jedynym skutecznym sposobem Jego poznania jest doświadczenie wiary. Badania znalazły się zatem w impasie.

Jakie były podstawowe wnioski pierwszego etapu poszukiwań nad historycznym Jezusem?

Po pierwsze, Ewangelie zaczęto traktować jedynie jako dzieła teologiczne. Po drugie, badacze odrzucili tradycję Kościoła i wyprowadzili poszukiwanie Jezusa historycznego poza obszar konfesyjny. Po trzecie, „odartego z boskości” Jezusa zaczęto postrzegać jako człowieka o wysokich etycznych ideałach – miał być reformatorem religijnym, głosicielem „religii serca”, występującym przeciwko rygorystycznej interpretacji Prawa i walczącym z religią instytucjonalną. Minęło kilkadziesiąt lat, zanim poszukiwania pchnięto na nowe tory.

Neue Frage, czyli nowe poszukiwanie

Naukowa dyskusja nad postacią Jezusa z Nazaretu została podjęta na nowo przez Rudolfa Bultmanna, który sformułował nowe pytanie o historycznego Jezusa (niem. neue Frage). Uważał on, że kluczowy dla pierwszych chrześcijan był kerygmat, czyli treść przepowiadania uczniów Jezusa. Nie narodził się on z Jego nauczania, ale był wytworem popaschalnych wspólnot. Bultmann dokonał radykalnego rozdziału pomiędzy „Jezusem historii”, a „Chrystusem wiary”. Twierdził, że mając dostęp jedynie do opowieści wiary, a nie do opisu historycznego, nie można powiedzieć nic pewnego o historii Jezusa. Żadna rekonstrukcja Jego biografii nie jest więc możliwa. Więcej, Bultmann twierdził, że z teologicznego punktu widzenia pytanie o nią jest nieistotne. Był przekonany, że ważna jest jedynie wiara popaschalnych wspólnot. To ona ukształtowała dalsze dzieje chrześcijaństwa.

„Nietrudno zauważyć, że powyższa teza stanowiła radykalną reakcję na nadużycia etapu pierwszego” – zauważa ks. Grzegorz Strzelczyk w książce „Teraz Jezus”. „Aby uniemożliwić dowolne, ideologiczne manipulacje wokół postaci historycznego Jezusa, zanegowano jakąkolwiek możliwość, a także sensowność, czysto historycznego podejścia w badaniach odnoszących się do Niego. Dokonało się przejście z jednej skrajności w drugą skrajność, wywołując naturalnie polemiczne reakcje” – dodaje.

Szczególnie intensywna debata wokół wyników badań niemieckiego teologa toczyła się w latach 50. i 60. XX wieku. Uczniowie Bultmanna nie odrzucili w całości jego koncepcji, lecz sprzeciwili się jej skrajnym tezom. Przełomowym dla nowego etapu poszukiwań był wygłoszony w 1953 roku wykład Ernsta Käsemanna o znamiennym tytule: „Problem historycznego Jezusa”. Zdaniem Käsemanna wszystkie pisma Nowego Testamentu zakładają tożsamość pomiędzy Chrystusem uwielbionym a Jezusem historycznym, a jakiekolwiek rozdzielenie tych dwóch rzeczywistości jest sztuczne. Za Käsemannem poszli inni bibliści, stosujący rozwijającą się wówczas metodę historyczno-krytyczną. Nowy etap nazwano drugim poszukiwaniem historycznego Jezusa (ang. Second Quest of Historical Jesus).

Punkt ciężkości tych poszukiwań był inny niż w XIX wieku. Badano nie tyle źródła pisemne, ile tradycje ustne, które leżą u ich podstaw. W konsekwencji próbowano określić, w jaki sposób kształtowały się Ewangelie, od wydarzeń paschalnych aż do spisania pierwszych tekstów. Dzielono je na mniejsze jednostki i analizowano w oderwaniu od całości dzieła. W wyodrębnionych tradycjach zaczęto też szukać prawdziwych czynów i słów Jezusa (tzw. verba et facta Jesu). Wypracowano także kryteria autentyczności historycznej. Jednym z nich była obecność wydarzeń i wypowiedzi Jezusa we wszystkich czterech Ewangeliach (np. chrzest Jezusa, ukrzyżowanie etc.). Innymi były np. kryteria nieciągłości czy kontrowersji. W pierwszym (nieciągłości) jako prawdziwe historycznie określano to świadectwo, które stanowiło nowość na tle judaizmu (np. podejście do szabatu, sprawa postów); w drugim (kontrowersji) – wydarzenia, które sprawiały trudność Kościołowi pierwotnemu (np. zaparcie się Piotra). Na marginesie warto wspomnieć, że debata dotycząca historyczności Ewangelii pojawiła się także w tle Soboru Watykańskiego II i zaowocowała dokumentem Papieskiej Komisji Biblijnej o historycznej prawdzie Ewangelii, wydanym w 1964 roku.

Badania Bultmanna i jego następców prowadzone były głównie w niemieckojęzycznym obszarze teologii protestanckiej. Nie brały pod uwagę złożonego świata judaizmu I wieku. Ignorowały także źródła pozakanoniczne, dzięki którym możliwe jest lepsze poznanie świata, w którym żyły pierwsze pokolenia chrześcijan.

HENRYK PRZONDZIONO /FOTO GOŚĆ

Chrystus z Matką i świętymi na współczesnej ikonie, wykonanej w diecezji rzeszowskiej.

Third Quest, czyli trzecie poszukiwanie

W latach 70. i 80. XX wieku w badania nad Jezusem historycznym włączyli się naukowcy niezwiązani z chrześcijaństwem. Większe zainteresowanie Jego postacią obserwowano zarówno w obrębie judaizmu, jak i wśród naukowców związanych z innymi religiami czy niewierzących. Nowy nurt określono trzecim poszukiwaniem historycznego Jezusa (ang. Third Quest of Historical Jesus).

Badania prowadzone są głównie w obszarze anglosaskim i – w przeciwieństwie do poprzedniego etapu – wiele związanych z nimi publikacji doczekało się tłumaczenia na język polski. Naukowcy związani z tym nurtem próbują opisać postać historycznego Jezusa, stosując różne kategorie. Wśród wielu propozycji wyróżniają się prace, w których jest On określany jako: posiadający wyjątkowe dary duchowe charyzmatyk (M. Borg), żydowski egzorcysta (G.H. Twelftree), galilejski chasyd (G. Vermes), eschatologiczny prorok czasów ostatecznych (E.P. Sanders), wędrowny kaznodzieja (G. Theissen), społeczny reformator (R.A. Horsley), żydowski mędrzec (E. Schüssler Fiorenza) czy wędrowny cynik (J.D. Crossan).

Wspólnym mianownikiem powyższych propozycji jest ukazanie Jezusa na tle szerokiej panoramy judaizmu I wieku. Odniesienie Jego postaci do jednego lub kilku nurtów judaizmu palestyńskiego czy hellenistycznego możliwe jest dzięki podejściu interdyscyplinarnemu. Badacze związani z Third Quest korzystają z wiedzy czerpanej z antropologii kulturowej, historii starożytnej, religioznawstwa, archeologii i socjologii. Wielu z nich uznaje, że historyczny Jezus i Jego nauka wykraczają swoją oryginalnością poza ramy znanych nam nurtów judaizmu.Jednym z badaczy, którzy zasługują na większą uwagę, jest z pewnością John Paul Meier, autor trzytomowego dzieła „Jezus – Żyd marginalny”. Zdaniem amerykańskiego badacza to określenie najpełniej oddaje istotę przesłania i osoby Jezusa. Był On „marginalnym Żydem” zarówno z perspektywy świata grecko-rzymskiego, jak również swojej własnej społeczności lokalnej. Porzucając zawód rzemieślnika, sam usunął się poza margines społeczności żydowskiej, czego kulminację widać w Jego śmierci krzyżowej. Także nauczanie Jezusa było marginalne w tym znaczeniu, że różniło się od treści prezentowanej przez główne nurty judaizmu I wieku. Jezus wymyka się zatem precyzyjnym definicjom i nie sposób włożyć Jego osoby w jakiekolwiek pewne ramy. Jest z pewnością postacią mesjańską i – zdaniem Meiera – sam widział siebie właśnie w tych kategoriach. W swoich badaniach uczony zwrócił uwagę także na to, że współczesne obrazy Jezusa historycznego różnią się od tego, kim w rzeczywistości On był. „Jezus historyczny” to współczesna rekonstrukcja dokonana na podstawie wąskich źródeł i tylko częściowo pokrywa się z „Jezusem rzeczywistym”.

W przeciwieństwie do innych badaczy związanych z Third Quest Meier odrzucał przydatność pozakanonicznych źródeł. Jego zdaniem teksty Józefa Flawiusza i inne historyczne źródła niosą bowiem niewiele wiadomości o Jego życiu, a apokryfy mają małą wiarygodność.

Paradoksalnie w trzecim poszukiwaniu nie neguje się opisów cudów. Przywołany J.P. Meier, ale także żydowski historyk G. Vermes wskazują, że Jezus dokonywał uzdrowień – podobnie jak wielu rabinów Jego epoki.

Trzeci etap poszukiwań jest bardzo zróżnicowany i przełamuje sceptycyzm poznawczy towarzyszący pierwszemu i drugiemu etapowi. Naukowcy zgodnie twierdzą, że do „Jezusa rzeczywistego” można dotrzeć nie tylko przez wiarę, ale także poprzez naukowe poszukiwania. Ich celem nie jest ani potwierdzenie, ani negowanie wiary, tylko krytyczna analiza źródeł, dotarcie do wiarygodnych danych o faktach. Poszukiwania pokazują zanurzenie Jezusa w historię i jej kontekst kulturowy. Podkreślają Jego żydowskie korzenie, odtwarzają środowisko, w którym żył, nie negują pozakanoniczych źródeł, pism z Qumran czy apokryfów powstałych na obrzeżach chrześcijańskiej ortodoksji.

Prowadzone badania są ważne nie tylko dla egzegezy, ale także dla innych gałęzi teologii. Umożliwiają też dialog ze współczesną myślą humanistyczną. Mogą być też użyteczne dla całego Kościoła. Jeśli są prowadzone przy użyciu metod wolnych od założeń ideologicznych, pomagają zrozumieć osobę Jezusa i Jego przesłanie. Stawiają ważne pytania, czasem i takie, które, jak się zdaje, podważają fundamenty wiary. Innej drogi do prawdy o historycznym Jezusie jednak nie ma. Przypomina to układanie puzzli, w których brakuje wielu elementów. Powstałego w ten sposób obrazu, mimo iż pozostaje on i – ze względu na brak nowych źródeł – pozostanie niekompletny, nie sposób jednak ignorować.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Realny jak ja lub ty

ks. Przemysław Szewczyk

Ojcowie Kościoła czuli, że za wątpliwościami co do historyczności Jezusa kryje się tak naprawdę niechęć do naśladowania Go w sposób bardzo konkretny. Miło jest wierzyć w moc przebaczenia, trudniej jest przebaczać. Dobrze jest nosić w sobie szczytne idee o braterstwie narodów i miłości nieprzyjaciół, trudniej jest konkretnie przyjąć obcego jak brata, a na nienawiść odpowiedzieć dobrocią.

MATERIAŁY PRASOWE

Jezus – kadr z serialu „The Chosen”.

WPierwszym Liście do Koryntian św. Paweł napisał: „Choćbyście mieli wielu wychowawców w Chrystusie, ojców nie macie wielu” (4,14-15). Dokonane przez niego rozróżnienie na ojców i na wychowawców w Chrystusie czyni pierwsze wieki istnienia Kościoła czasem zupełnie wyjątkowym: wtedy mieliśmy pośród siebie ojców w Chrystusie, teraz mamy jedynie wychowawców; tamci nas zrodzili, ci pomagają lub – jak to czasem bywa z wychowawcami – niechcący przeszkadzają w naszym dojrzewaniu do pełni.

Czy jako urodzeni później jesteśmy więc sierotami, bo nasi ojcowie pomarli i odeszli wraz z przeszłością? W żadnym razie! Skoro nasz Pan, który umarł, jest cały czas z nami, to czemu mielibyśmy tracić kogokolwiek z tych, którzy razem z Nim umierają, żeby wejść do życia prawdziwego? Wiara w obcowanie świętych oznacza przecież rzeczywiste życie razem z Piotrem, Jakubem czy Janem lub z którymś z wielkich apostołów, jak i ze świętym naszym ojcem Atanazym, któremu powierzono stery Kościoła w Aleksandrii Egipskiej ponad dwieście lat po ich odejściu, czy z jednym z najwspanialszych wychowawców Kościoła, Franciszkiem z Asyżu.

Co wy na to, ojcowie?

Żyć razem z nimi – jeśli nasza wiara nie jest próżnym wymysłem – oznacza między innymi, że możemy z nimi porozmawiać. Co więcej, skoro są rzeczywiście ojcami, z ważnymi sprawami powinniśmy się do nich zgłosić, jeśli nasze synostwo wobec nich ma być dojrzałe i szlachetne. W końcu nie tylko syn potrzebuje obecności ojca, jego pouczeń i przykładu, ale i ojciec potrzebuje syna – jego pytań i wzrostu. Relacja syna z ojcem jest niezwykle potrzebna nie tylko w zwykłym porządku natury, ale także w doświadczeniu chrześcijańskiej wiary.

Jan Paweł II w 1980 r. napisał list apostolski Patres Ecclesiae, w którym jasno stwierdził, że „Kościół jeszcze dziś żyje życiem zaczerpniętym od swych Ojców i na podwalinach położonych przez pierwszych budowniczych dziś jeszcze jest budowany wśród przeciwności towarzyszących jego wędrówce i jego codziennemu wysiłkowi”. Dodaje następnie, że „byli oni i pozostaną na zawsze Ojcami, sami bowiem są jakby stałą konstrukcją Kościoła i poprzez wszystkie wieki pełnią dla Kościoła wierną służbę”. Następnie precyzuje, na czym ta więź synów z ojcami polega, pisząc: „Każde następne głoszenie Ewangelii i nauczanie, jeśli chce być autentyczne, musi być uzgodnione z ich nauczaniem”. Jak więc moglibyśmy nie zapytać naszych ojców, co sądzą o człowieczeństwie naszego Pana, o tych kilkudziesięciu latach, które jako człowiek przeżył pośród nas?

Niektórzy z naszych wychowawców nauczali, a wielu spośród nas przyjęło ich naukę, że tak naprawdę te lata nie mają większego znaczenia. Że Jezus z Nazaretu wcale nie musi być dla nas konkretnym człowiekiem, który istniał, jak my dziś istniejemy, ale może być jak Sherlock Holmes czy Gandalf, wymyślony, choć zupełnie prawdziwy. Cały czas możemy Go takiego kochać, wielbić i słuchać. Możemy Go naśladować tak jak nauczyciele Siłaczkę czy księża ojca Mateusza. „Przecież sama idea ma znaczenie – myślą i mówią – ona uskrzydla, wypełnia mocą ducha, zbawia… Czy rzeczywiście istniał, czy nie istniał, nie ma znaczenia”. Część z nich jasno przyznaje, iż osobiście uważają, że nie istniał, zaś inni negują rzeczywiste bycie człowiekiem Pana przez samo zlekceważenie kwestii i pozostawienie jej bez jasnej odpowiedzi. Co wy na to, ojcowie?

Wzburzony Jan wychodzi z sauny

Wielu z nich uśmiechnie się na wspomnienie swoich przygód intelektualnych i duchowych zmagań. Przecież jeszcze przed czasem ojców Jan Apostoł – według relacji Polikarpa ze Smyrny, jego ucznia – zupełnie nie rozumiał, jak Kerynt [żyjący w I wieku twórca jednej z pierwszych herezji – przyp. red.] mógł w ogóle myśleć, że ten Jezus, z którym Jan spędził najważniejsze trzy lata swojego życia, był tylko wymysłem, jakimś złudzeniem, a nie rzeczywistością… „Jasne – opowiadał Polikarp – my Jezusa już nie spotkaliśmy, do nas dotarł jako opowieść, czy może lepiej powiedzieć: orędzie i przesłanie, nowina, ale Jan Go widział własnymi oczami, dotykał Go, słyszał, jak ja słyszę ciebie! Wtedy w saunie, gdy Jan, jak tylko zobaczył Kerynta, natychmiast odwrócił się na pięcie, wyszedł i nam kazał wyjść, krzycząc prawie, że zaraz cały gmach runie nam na głowę z powodu gniewu Bożego na wymysły Kerynta, zrozumieliśmy o jak poważne rzeczy chodzi” (zob. Euzebiusz z Cezarei, „Historia kościelna”, III,28).

Zmyśliciele kontra uczeń Jezusa

Pierwszych mistrzów uchodzących za chrześcijańskich nauczycieli, którzy lekceważyli czy wręcz negowali rzeczywiste istnienie Jezusa, nazwano w języku greckim „doketystami”, co na polski moglibyśmy przetłumaczyć jako „zmyśliciele”, bo sądzili, że ziemskie życie Jezusa jest złudzeniem, wymysłem, czystą fikcją. Zupełnie im to nie przeszkadzało w Niego wierzyć, tak samo jak dziś wielu chrześcijan tak naprawdę nie potrzebuje do bycia chrześcijanami ani rąk Jezusa, którymi nakładał do kosza Jana pobłogosławiony chwilę wcześniej chleb, ani Jego nóg, które utrzymały Go na powierzchni jeziora, gdy nocą na oczach Jana wszedł do łodzi miotanej falami, ani brody, do której przycisnął policzek Judasz, gdy pocałunkiem wskazał Go straży świątynnej. Mało ich obchodzi, że Jan słyszał, jak biło Jego serce, i widział, jak brutalnie zostało po śmierci przebite włócznią rzymskiego żołnierza. Liczyła się sama historia.

Nawet jeśli wielu spośród chrześcijan wzruszało kiedyś i wzrusza także dziś ramionami na takie słowa i ten sposób myślenia, bo w sumie nie widzą problemu, żeby o historyczności Jezusa zapomnieć, ojcowie pamiętali oburzenie Jana na Kerynta i doskonale rozumieli, że jeśli Jezusa tak naprawdę nie było, to chrześcijaństwo jest tylko ludzkim wymysłem, a nie dziełem Boga, który w konkretnym momencie ludzkich dziejów zainterweniował w stworzeniu. Jezus wymyślony, „niehistoryczny”, byłby przecież wymyślony przez ludzi, więc jeśli chrześcijaństwo chce pozostać sobą – wiarą w rzeczywiste wejście Boga w historię ludzi – Jezus z Nazaretu musiał się wydarzyć.

Haniebna herezja

Jeszcze zanim sięgniemy po wypowiedzi ojców na temat historycznego Jezusa, warto przede wszystkim zwrócić uwagę na dwa zjawiska, które naznaczyły historię pierwszych wieków chrześcijaństwa, związane z tym tematem. Pierwszym jest przerażająca niesława, która spadała na każdego teologa, co do którego pojawił się chociażby cień podejrzenia, że blisko mu do doketystów. Piszący w IV wieku Teodoret z Cyru nazwał znanego jeszcze z Dziejów Apostolskich (Dz 8,9-24) Szymona Maga „podwykonawcą złośliwych machinacji demona” i przywołał jego nauczanie, według którego Chrystus „ukazał się w Judei jako człowiek, który nie był człowiekiem” (Teodoret z Cyru, „Herezje”, I,1). Negowanie historyczności Jezusa zapisało się w pamięci Kościoła i wpisało się w jego tradycję jako haniebna herezja, burzenie wiary, walka z prawdą, diabelskie niszczenie dzieła Boga.

Drugie zjawisko tylko pozornie nie ma związku z poruszaną kwestią. Na początku IV wieku, a więc w czasie, gdy pamięć o historycznym Jezusie pomału się zaciera, na terenach, gdzie żył, oznaczane są bazylikami i obudowywane historiami święte miejsca będące trwałą pamiątką poszczególnych momentów ziemskiego życia Jezusa. W Jerozolimie wielka bazylika upamiętnia miejsce śmierci Pana, w Betlejem – Jego narodzin.

Opowiadana przez Rufina z Akwilei historia odnalezienia krzyża, na którym umarł Jezus, pokazuje, jak ważne dla Kościoła były fakty, jak olbrzymie znaczenie miało zachowanie wiary i pamięci, że Jezus się wydarzył i że Jego życie to nie czysta opowieść, ale opowiadana przez wieki rzeczywistość, która miała miejsce i pozostawiła po sobie widzialne pamiątki. W miejscu śmierci Zbawiciela na skutek poszukiwań, którymi kierowała Helena, matka cesarza Konstantyna, znaleziono trzy krzyże, ale „radość ze znaleziska mąciła niepewność, do kogo należał który krzyż”, bo „chociaż znajdował się tam także tytuł winy, który kazał po grecku, łacinie i hebrajsku wypisać Piłat, to jednak nie wskazywał wystarczająco jasno na szubienicę Pańską” (Rufin z Akwilei, „Historia kościelna”, I,7). Dopiero cudowne uzdrowienie przez dotknięcie jednym z krzyży ciężko chorej kobiety rozwiało wątpliwości, zaś pewność, że to był „ten” krzyż, wsparła pewność chrześcijan, że „to” się wydarzyło.

Jak wyglądał? Gdzie chodził?

Nie ma więc wątpliwości, że dla ojców, a więc także dla autentycznej wiary chrześcijańskiej, konieczne jest przekonanie, iż Jezus, który jest głoszony przez Kościół, żył naprawdę. Ojcowie stawiali konkretne pytania o to, jak wyglądał, jakiego wieku dożył, gdzie dokładnie miało miejsce to wesele, podczas którego wodę zamienił w wino, i na którą górę zabrał z sobą Piotra, Jakuba i Jana, żeby podczas modlitwy pokazać im blask swojej chwały. Jasne, że na wiele z tych pytań nie potrafili znaleźć pewnej odpowiedzi, bo niestety nie wszystko zostało tak skrupulatnie udokumentowane i odnotowane, jak byśmy sobie życzyli. Jeśli jednak ten brak jasności budził wątpliwości co do rzeczywistego istnienia Jezusa, pukali się w głowę i sięgali po najcięższe słowa, żeby takie myśli wybić z głowy innym.

Dlaczego realne istnienie Jezusa jest tak ważne dla chrześcijaństwa, najdobitniej wyraził chyba Atanazy z Aleksandrii, jeden z największych ojców, który był najpierw mnichem, a potem biskupem w Aleksandrii w IV wieku po Chrystusie. Zostawił po sobie pismo „O wcieleniu Słowa”, w którym stawia dość zdumiewające dla żyjących w XXI wieku chrześcijan pytanie: czemu odwieczne Słowo Boga nie ukazało się przez jakieś inne stworzenie, piękniejsze od człowieka, jak na przykład słońce (kto nie kocha jego piękna o wschodzie czy zachodzie?) lub ogień (wspomnijcie pełne uroku chwile wokół ogniska)?

Pytanie jest bardziej zrozumiałe, jeśli wsłuchamy się we współczesnych myślicieli, którzy lekceważą historyczność Jezusa lub ją negują: dla nich ważne jest przede wszystkim to, co dzieje się w człowieku, który słyszy opowieść o Chrystusie, w centrum stawiają przemianę jego myślenia, oświecenie umysłu czy poruszenie serca, zaś sam sposób, w jaki to się dokonało, aż tak ważny nie jest. Jeśli więc chodzi o to oświecenie, czyli jak ujmuje to Atanazy: o „ukazanie się odwiecznego Słowa Boga” – czy do tego potrzebny był człowiek, Jezus z Nazaretu? A może inne przeżycie byłoby równie skuteczne, na przykład związane z pięknem przyrody…

Tak, istniał

Nawet jeśli samo pytanie dla nas, przyzwyczajonych od wieków do szukania samego Boga (lub opowieści o Nim) w człowieku, Jezusie z Nazaretu, jest dość egzotyczne, odpowiedź jest niezwykle aktualna: „Pan nie przyszedł tylko się pokazać, ale uleczyć i nauczyć ludzi borykających się z konkretnym cierpieniem” (Atanazy z Aleksandrii, „O wcieleniu Słowa”, 43). Atanazy doskonale wie, że problemem nie jest to, co dzieje się w naszej głowie, ale całe nasze człowieczeństwo: nasze ciało, nasze emocje, nasza pamięć. Wszystko w nas jest jakoś uszkodzone, chore, pokiereszowane. Jeśli Bóg chciał nas uratować, musiał nie tyle zesłać nam jakieś oświecenie umysłu, ile stać się człowiekiem. I jeśli ten ratunek ma być rzeczywisty, a nie urojony, Jezus z Nazaretu musiał być tak realny jak ja lub ty.

Ojcowie doskonale czuli, że za wątpliwościami co do historyczności Jezusa kryje się tak naprawdę niechęć do naśladowania Go w sposób bardzo konkretny. Miło jest wierzyć w moc przebaczenia, trudniej jest przebaczać. Dobrze jest nosić w sobie szczytne idee o braterstwie narodów i miłości nieprzyjaciół, trudniej jest konkretnie przyjąć obcego jak brata, a na nienawiść odpowiedzieć dobrocią. Dlatego jak ognia bali się zanegowania historyczności Jezusa, bo sama opowieść potrafi umocnić na duchu, ale bieda, nienawiść i pragnienie zemsty nadal będą rodzić cierpienie, a nawet zabijać. I co z tego, że cierpieć lub zadawać cierpienie będą ludzie upojeni złudną nadzieją, tanią pociechą, piękną opowieścią...?

Jeśli więc chcecie wiedzieć od ojców, czy Jezus naprawdę istniał i czy opowieść o Nim jest prawdą, to odpowiedź jest jasna: tak, istniał. I już nie ma wymówki, żeby myśleć i postępować inaczej niż On.

ks. Przemysław Szewczyk

Urodzony w 1977 roku, od 2003 r. kapłan archidiecezji łódzkiej. Uzyskał doktorat na KUL z historii Kościoła – patrologii, na Uniwersytecie Łódzkim ukończył studia magisterskie z filologii klasycznej. Jest tłumaczem dzieł ojców Kościoła z greki i łaciny, współzałożycielem i prezesem Stowarzyszenia „Dom Wschodni – Domus Orientalis”, twórcą portalu www.patres.pl poświęconego ojcom Kościoła.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Materialne ślady Jezusa

Przemysław Kucharczak

W różnych miejscach na świecie przechowywane sąprzedmioty, które według tradycji mają związek z Jezusem. W Argenteuil we Francji i w Trewirze w Niemczech znajdują się suknie, w których miał chodzić,w niemieckim Prüm – sandały. Walencja szczyci się kamienną czarką do picia, z której Chrystus miał korzystać w czasie Ostatniej Wieczerzy. Jest też szereg przedmiotów związanych z Jego męką, w tym drzewo krzyża i gwoździe. Część z tych relikwii zapewne nie jest autentyczna, ale niektórych najprawdopodobniej naprawdę dotykał Jezus. Tak twierdzą naukowcy, którzy te przedmioty badali.Zapraszamy do przeglądu zachowanych do dzisiaj materialnych śladów Jezusa. W tekstach na stronach 36–45 prezentujemy je i zastanawiamy się nad ich autentycznością.

EAST NEWS /ALBUM

Kamienna, wykonana z agatu czarka, której prawdopodobnie użył Jezus w czasie Ostatniej Wieczerzy. Ozdobna podstawa z uchwytami została oczywiście dodana później. Czarka jest przechowywana w katedrze w Walencji.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Tunika Chrystusa

Przemysław Kucharczak

W XX wieku w zasadzie zapomniana była szata bez szwów, przechowywana w Argenteuil pod Paryżem. Według tradycji należała do samego Jezusa. Mało kto jednak sądził, że może to być autentyczna relikwia. Do czasu.

PHILIPPE WOJAZER /ROUTERS/FORUM

Po raz pierwszy w XXI wieku tunika Jezusa została publicznie pokazana w bazylice w Argenteuil w 2016 r.

Wubiegłym stuleciu tunika została pokazana publicznie w kościele Saint-Denys w Argenteuil zaledwie trzy razy, i to na krótko: w latach 1934, 1984 i 2000. A jednak zainteresowanie szatą znów gwałtownie wybuchło, i to na całym świecie, za sprawą… badań naukowych. Zostały one przeprowadzone na przełomie XX i XXI wieku.

To ten sam mężczyzna

Naukowcy odkryli na tej tunice mnóstwo krwi. Stwierdzili też, że rozmieszczenie krwistych plam idealnie pokrywa się ze… śladami ran na Całunie Turyńskim. Doszli do wniosku, że oba płótna miały kontakt z krwią tego samego mężczyzny.

Najbardziej zakrwawiony jest na tej szacie szeroki na ok. 20 cm pas, który ciągnie się od lewego ramienia, przez środek pleców, do prawego biodra. Według naukowców spowodował go ciężki, długi i prosty przedmiot, który przez dłuższy czas opierał się o ciało właściciela tuniki i ocierał jego skórę.

Do wełnianych włókien tuniki z Argenteuil są przyklejone czerwone krwinki, wśród których naukowcy znaleźli kryształki mocznika. Jest on składnikiem potu. Według prof. Gerarda Lucotte, światowej sławy genetyka, właściciel tuniki pocił się krwią. Mogło to być wywołane przez ekstremalnie wysoki poziom stresu. Miał grupę krwi AB – jak człowiek owinięty Całunem Turyńskim.

Zachowały się też białe krwinki, dzięki którym udało się przeprowadzić badania DNA. Wykazały, że człowiek noszący tunikę był mężczyzną, a jego profil genetyczny jest typowy dla Żydów, mieszkańców Palestyny.

Pyłki z Palestyny

Spośród wszystkich badań tylko to za pomocą metodą węgla C-14 nie potwierdziło starożytnego pochodzenia tkaniny. Według pierwszego badania powstała ona między 530 a 650 r. po Chrystusie, według drugiego jeszcze później: między 670 a 880 rokiem. Sami badacze zastrzegli jednak, że metoda C-14 nie zawsze jest precyzyjna. Jeśli tkanina wchłonęła kiedyś ciecze, które zawierały związki węgla, wynik badania będzie zafałszowany. Taki wpływ mogło mieć choćby zakonserwowanie tuniki w XX wieku środkiem przeciw owadom i roztoczom.

Badacze ocenili też, że tunika została wykonana na krosnach poziomych, których szerokość odpowiada wymiarom takich urządzeń używanych w czasach Chrystusa. Swój rdzawo-czerwony kolor szata zawdzięcza barwnikowi z korzenia marzanny barwierskiej z dodatkiem zaprawy żelazowej – ten sposób barwienia też był stosowany w I wieku w tamtej części świata.

Na sukni znaleziono wiele pyłków roślin z Bliskiego Wschodu, w tym dwóch gatunków endemicznych, które rosną tylko w Palestynie: terebintu i tamaryndowca.

Według prof. Gerarda Lucotte, który deklaruje się jako niewierzący, wyniki badań wskazują na to, że tunika należała do Jezusa z Nazaretu.

Tunika bez szwów

Tunika Chrystusa została opisana w Ewangelii św. Jana: „Żołnierze zaś, gdy ukrzyżowali Jezusa, wzięli Jego szaty i podzielili na cztery części, dla każdego żołnierza po części; wzięli także tunikę. Tunika zaś nie była szyta, ale cała tkana od góry do dołu. Mówili więc między sobą: »Nie rozdzierajmy jej, ale rzućmy o nią losy, do kogo ma należeć«. Tak miały się wypełnić słowa Pisma: Podzielili między siebie szaty, a los rzucili o moją suknię. To właśnie uczynili żołnierze” (19, 23-24).

Rzymscy legioniści zwykle za kilka groszy oddawali takie łupy biedocie albo odsprzedawali je rodzinie skazańca. Można spekulować, że tunikę Jezusa odkupił ktoś z uczniów, Nikodem czy Jan, a może obecne pod krzyżem Jego Matka, Maria Magdalena albo Maria, żona Kleofasa. Jako pamiątkę po Mistrzu szatę zapewne przechowywała z początku chrześcijańska gmina w Jerozolimie. Później trafiła ona do Bizancjum, pod opiekę cesarzy.

Lucas ginie za relikwię

Jak starożytna tunika trafiła do Argenteuil? W 800 roku władcy Franków, Karolowi Wielkiemu, podarowała ją bizantyjska cesarzowa Irena. W 814 r. Karol przekazał tę relikwię klasztorowi benedyktynek w Argenteuil, gdzie przełożoną była jego ukochana córka Teodrada.

Niestety 30 lat później w te okolice zaczęły docierać Sekwaną długie łodzie pełne wikingów. Dzicy skandynawscy wojownicy mordowali, rabowali i niszczyli. W Argenteuil też zostawili za sobą ruiny. Wcześniej jednak ktoś – być może sama Teodrada – zdążył włożyć suknię do skrytki i ją zamurować. Tunika została tam odnaleziona dopiero ponad 300 lat później, w czasie remontu w 1156 roku.

W 1567 r. w czasie napadu hugenotów suknia znów była zagrożona zniszczeniem, ale została na czas ukryta. Opat Lucas oddał życie, bo nie chciał wyjawić, w którym miejscu. Hugenoci powiesili go w oknie jego celi.

W czasie rewolucji francuskiej, gdy wiele relikwii, nawet tych uznawanych za największe, było niszczonych, opat Ozet pociął tunikę na kilka części. Dwie z nich zakopał w osobnych miejscach, pozostałe oddał na przechowanie godnym zaufania parafianom. Gdy rewolucyjny terror ustał, tunika została na nowo zszyta.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Miejsce dorastania

Przemysław Kucharczak

Jedna z pamiątek po ziemskim życiu Jezusa ma zaskakująco duże rozmiary: 8,5 metra długości, 3,8 metra szerokości i 4 metry wysokości.

ISTOCKPHOTO

Kamieni, widocznych w bocznych ścianach, prawie na pewno dotykał Jezus i Jego bliscy, natomiast ścianka z ołtarzem została dostawiona później, już we Włoszech. Pierwotnie, w Nazarecie, było w tym miejscu wejście do groty.

To„święty domek” w Loreto we Włoszech. Według tradycji to właśnie dom Świętej Rodziny z Nazaretu.

Normalną reakcją jest myślenie o jego autentyczności ze sceptycyzmem – bo gdzie Galilea, a gdzie wybrzeże Adriatyku w środkowych Włoszech? Legenda głosi, że domek przenieśli do Loreto aniołowie – ale takie wyjaśnienie dziś zwykle jeszcze bardziej wzmaga niedowierzanie. Poza tym czy mieszkanie Jezusa nie powinno wyglądać na dom cieśli, a nie jak pałac? Tymczasem zewnętrzne ściany domku z Loreto dosłownie kipią od bogactwa. Są wyłożone marmurem i ozdobione renesansowymi rzeźbami, młodszymi od Jezusa o 1,5 tysiąca lat.

Mając tylko te informacje, trudno dać wiarę, że to autentyczny dom Świętej Rodziny. Tymczasem naukowcy znaleźli przekonujące argumenty za tym, że Chrystus naprawdę dotykał tych kamieni – oczywiście tylko tych ze środka, bo od zewnątrz oryginalny mur jest zasłonięty przez marmurową obudowę, dodaną w XVI wieku.

ISTOCKPHOTO

Dom Maryi, Józefa i Jezusa, został w XV wieku od zewnątrz zasłonięty marmurową obudową.

Kamienie w posagu

Dom Jezusa, Maryi i Józefa w Nazarecie składał się z groty oraz dobudowanej do niej murowanej części – jak wiele okolicznych domostw w tamtym czasie. Chrześcijanie otaczali to miejsce czcią; z czasem nad budowlą został wzniesiony kościół. Wydaje się jednak, że w końcu XIII wieku, gdy upadało stworzone przez krzyżowców Królestwo Jerozolimskie, zapadła decyzja o ewakuowaniu domku do Europy. Chodziło o to, żeby nie pozostał na terenach opanowanych przez muzułmanów. Zajęła się tym rodzina Angelos, która w tamtym czasie rządziła Epirem w północno-zachodniej Grecji.

Potwierdza to m.in. pokazany publicznie w 1985 r. odpis średniowiecznego dokumentu. Zaświadcza on, że „święte kamienie”, zabrane z domu Matki Bożej w 1294 roku, są częścią posagu Tamary z domu Angelos. Tamara, córka władcy Epiru Nicefora I Angelosa, wychodziła za męża Filipa Andegaweńskiego (1278–1339), syna króla Neapolu Karola II.

Ziarno prawdy w legendzie

Wydaje się więc, że pod koniec XIII wieku mieszkanie zostało rozebrane. Wielkie fragmenty muru – kamieni spojonych oryginalną zaprawą – załadowano najpierw na wozy, a później na statek i przewieziono do Europy. W Loreto dom został złożony na nowo. Badania wykazały, że jego wymiary idealnie pasują do fundamentów, które pozostały w bazylice Zwiastowania Pańskiego w Nazarecie. Kamień, z którego jest wzniesiony dom z Loreto, ma identyczny skład jak ten z groty w Nazarecie. Nawet skład zaprawy murarskiej – gips z popiołem z węgla drzewnego – jest typowy dla Palestyny sprzed 2000 tys. lat. Na ścianach domku są wydrapane w pierwszych wiekach chrześcijaństwa napisy, takie jak: „O, Jezu Chryste, Synu Boży”, wykonane po grecku, czasem z dodatkiem hebrajskich liter. Nie ma tam w ogóle napisów po łacinie ani po włosku. Według naukowców domek powstał około 2 tys. lat temu w Palestynie.

Wygląda na to, że powiedzenie: „W każdej legendzie tkwi ziarno prawdy” akurat w przypadku aniołów niosących domek do Loreto okazuje się zaskakująco trafne. A to ze względu na nazwisko rodu Angelos, władców Epiru. Po grecku oznacza ono właśnie Anioły.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Krzyż i gwoździe

Przemysław Kucharczak

Czy relikwie Krzyża Świętego, przechowywane w różnych miejscach naszego globu, są autentyczne?

ks. RAFAŁ PASTWA /FOTO GOŚĆ

Ojciec Krzysztof Jamrozy OMIz sanktuarium na Świętym Krzyżu z relikwiami, przechowywanymi tam od początku XIV wieku. Świętokrzyskim benedyktynom przekazał je Władysław Łokietek.

Nie da się dzisiaj prześledzić losów większości z nich ani ustalić, skąd pochodzą. Jest jednak na świecie kilka kawałków drewna, które są ze czcią przechowywane jako fragmenty krzyża Jezusa – od starożytności.

Legenda wiąże odnalezienie szczątków krzyża z cesarzową Heleną i jej wyprawą do Jerozolimy w 326 roku. Na miejscu Golgoty oraz Grobu Pańskiego stała wtedy pogańska świątynia. Helena nakazała ją zburzyć i rozpocząć w tym miejscu prace wykopaliskowe. Doprowadziły one do odkopania skały, na której ukrzyżowany został Jezus, oraz Jego grobu.

Helena czy uczniowie?

Autorzy piszący kilkadziesiąt i ponad sto lat później twierdzili, że właśnie w trakcie tych prac został znaleziony także krzyż Chrystusa. Są poważne wątpliwości, czy rzeczywiście tak było, ponieważ współczesny Helenie biskup Euzebiusz z Cezarei, który te wykopaliska opisał, nic o jego odnalezieniu nie wspomniał. Najwyraźniej o takim fakcie w ogóle nie wiedział – a przecież w sprawach Heleny i jej syna, cesarza Konstantyna, był doskonale poinformowany.

Istnieje za to wzmianka z 347 roku, z katechezy biskupa Cyryla Jerozolimskiego, że relikwie Krzyża Świętego są od kilku lat przechowywane w bazylice Grobu Pańskiego.

Czy więc krzyż odnalazła Helena? A może raczej przechowali go od I wieku, wraz z innymi pamiątkami po Jezusie, chrześcijanie z Palestyny? Trudno to dzisiaj rozstrzygnąć. Trudno nawet uzyskać pewność, że relikwie Krzyża Świętego są autentyczne – bo nic nie wiemy o ich losach przez pierwsze trzysta lat po ukrzyżowaniu Jezusa. Faktem jest jednak, że informacja o istnieniu tych relikwii pojawia się po raz pierwszy w źródle pisanym w IV wieku. Od tamtej pory można już prześledzić ich drogę.

Z Golgoty na Warmię

Fragment krzyża został wtedy podzielony na kilka części. Jedną z nich opiekują się kolejni papieże. Pewny, starożytny rodowód mają też fragmenty krzyża przechowywane w bazylice Grobu Pańskiego w Jerozolimie, w katedrach w Brukseli i Paryżu, a także… w sanktuarium we wsi Klebark Wielki na Warmii, niedaleko Olsztyna. To dar Jana Pawła II dla Polski: dwie drzazgi, które papieski ceremoniarz, biskup Piero Marini, uszczknął z relikwii przechowywanych w zakrystii papieskiej.

Do 1991 roku relikwie o takim samym jak watykańskie starożytnym rodowodzie znajdowały się w Lublinie. Pochodziły od fragmentu krzyża przechowywanego przez cesarzy bizantyjskich. W 988 roku bizantyjska księżniczka Anna, wydawana za mąż za księcia ruskiego Włodzimierza Wielkiego, przywiozła je do Kijowa. Do Lublina trafiły prawdopodobnie na początku XV wieku, kiedy Ruś należała do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Historycy podejrzewają, że Polacy wywieźli wtedy relikwię z Kijowa z powodów politycznych: żeby uprzedzić prawosławnego patriarchę, który chciał zabrać ją do Moskwy.

To był duży kawałek krzyża. Przez lata był wystawiony w kościele dominikanów w Lublinie w bardzo starym, być może nawet starożytnym relikwiarzu. Niestety, w 1991 r. został skradziony. Jego los jest odtąd nieznany. Jeśli złodziejowi chodziło tylko o kruszec, z którego zrobiony był relikwiarz, to zapewne bardzo się rozczarował. Dzieło to nie było złote, lecz wykonane z pozłacanego srebra.

ks. RAFAŁ PASTWA /FOTO GOŚĆ

Drzazga Krzyża Świętego u dominikanów w Lublinie. Do 1991 r. w ich kościele wystawiony był o wiele większy fragment tych relikwii, ale został skradziony.

Gwóźdź z Wawelu

W wielu miejscach świata są też kawałki drewna przedstawiane jako relikwie krzyża, których historii nie sposób prześledzić. Warto pamiętać, że zwłaszcza w średniowieczu relikwie chciały mieć u siebie coraz to nowe europejskie miasta. Zaczęło się więc ich „rozmnażanie”. Można to było zrobić na przykład przez potarcie zwyczajnego kawałka drewna o drewno relikwii. Tego typu przedmiotów zapewne jest wiele.

Zdarzali się też fałszerze, którzy chcieli na relikwiach zarobić. Już wtedy niektórzy mieli wątpliwości co do autentyczności niektórych relikwii. Domagali się wtedy od Pana Boga… cudu, który by tę autentyczność potwierdził. Jeśli po modlitwie przy relikwiach na przykład niewidomy odzyskiwał wzrok czy sparaliżowany władzę w nogach, ludzie powszechnie uznawali taką relikwię za prawdziwą. Nie trzeba być historykiem, żeby taki „dowód” odrzucić. Także teolodzy wskazują, że Bóg dokonuje cudów ze względu na ludzką wiarę, a nie z powodu jakiegoś martwego przedmiotu – niezależnie od tego, czy to prawdziwy krzyż, czy nie.

Już w średniowieczu niektórzy duchowni mówili, że z nieautentycznych relikwii Krzyża Świętego mógłby powstać mały las. Ta opinia to jednak ogromna przesada. Ze wszystkich relikwii, nawet włącznie z tymi sfałszowanymi, nie powstałby nawet jeden krzyż.

Według tradycji wraz z krzyżem cesarzowa Helena znalazła m.in. trzy gwoździe, którymi Jezus był przybity. O skali „rozmnażania” relikwii świadczy fakt, że dzisiaj w Europie są przechowywane aż… 33 „święte gwoździe”. Prawdopodobnie niektóre z nich to kopie, w których są zakute drobne cząstki oryginału. Jeden z takich gwoździ od prawie sześciuset lat jest obecny na Wawelu. To prezent papieża Marcina V dla króla Władysława Jagiełły i królowej Sonki z okazji narodzin ich syna, Władysława, zwanego później Warneńczykiem. Gwóźdź ten co roku jest wystawiany w Wielki Piątek do adoracji.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Całun Turyński

Przemysław Kucharczak

Wyniki badań naukowych tego lnianego płótna zdumiewają. Seria zaskoczeń z nim związanych narasta i potęguje się od 1898 roku. Wtedy to fotograf Secondo Pia zrobił zdjęcie całunu. Gdy je wywoływał, zobaczył na kliszy… twarz długowłosego, brodatego mężczyzny o dostojnym, wręcz królewskim wyglądzie.

THE PRINT COLLECTOR

Dopiero po zmianie obrazu na negatyw na całunie staje się widoczna twarz mężczyzny. Świat czekał na to odkrycie do czasu wynalezienia fotografii.

Było to zaskakujące, bo na Całunie Turyńskim nikt tego nie dostrzega – widoczna tam postać jest raczej mało czytelna. Fotograf z miejsca został oskarżony o fałszerstwo. Okazało się, że mówił prawdę, a wizerunek na całunie jest negatywem. Trzeba było poczekać na wynalezienie fotografii, żeby świat się o tym dowiedział.

To Jezus z Nazaretu

Gdy stało się jasne, że fotograf jest uczciwy, pojawiły się oskarżenia, że to sam całun został sfałszowany w średniowieczu. Myślano, że wykażą to badania profesora anatomii porównawczej Yvesa Delage, agnostyka i antyklerykała. Ku powszechnemu zdumieniu prof. Delage w 1902 r. ogłosił, że szczegóły anatomiczne postaci oraz rany widoczne na materiale są zbyt dokładnie, aby mogły być dziełem malarza. Powiedział wprost, że postać z całunu to Jezus z Nazaretu. Do tego samego wniosku doszło później wielu innych naukowców.

Na płótnie widać mężczyznę, który został zamęczony dokładnie w taki sposób, w jaki Ewangelie opisują mękę Jezusa. Wizerunek obejmuje przód i tył jego ciała. Według tradycji to całun grobowy, którym został owinięty Jezus po zdjęciu z krzyża.

Zwolennicy tezy o średniowiecznym fałszerstwie powołują się na wyniki badań metodą węgla C-14. Według nich całun powstał między 1262 a 1312 r. (według laboratoriów w Zurychu i Tucson) lub między 1353 a 1384 r. (wg laboratorium w Oksfordzie). Problem w tym, że ta metoda datacji, zastosowana wobec tkanin, jest bardzo nieprecyzyjna. Płótno łatwo wchłania z latami kolejne zanieczyszczenia. Niektórych nie da się już usunąć – choćby tych, które powstały w czasie pożaru kościoła w 1532 roku. Takie późniejsze zanieczyszczenia, zawierające związki węgla, „odmładzają” wynik badania.

STANISŁAW DACY /FOTO GOŚĆ

Wystawienie Całunu Turyńskiego na widok publiczny w 2015 roku.

Miał 180 cm wzrostu

Naukowcy w przekonujący sposób wykazali, że w średniowieczu nie istniała technika, za pomocą której można by dokonać tak doskonałego fałszerstwa. Ba – do dzisiaj taka technika nie istnieje. W 2011 r. naukowcy z włoskiej Narodowej Agencji ds. Nowych Technologii, Energii i Środowiska ogłosili, że powstanie wizerunku o tak niezwykłych cechach może być efektem jedynie wyładowania olbrzymiej energii elektromagnetycznej, nagłego jak rozbłysk. Ich zdaniem podobny rezultat można uzyskać za pomocą lasera ultrafioletowego o mocy 34 miliardów watów – ale tak mocne lasery nie zostały jeszcze zbudowane.

Całun Turyński to dziś najlepiej przebadane płótno na świecie. W ciągu kilkudziesięciu lat w badaniach brali udział naukowcy z wielu dyscyplin. Wszystkie badania – poza datowaniem metodą C-14 – potwierdzały wersję o tym, że płótno powstało w czasach Jezusa w środkowej Palestynie – w Judei.

Dzięki badaniom można też określić, że mężczyzna, którego wizerunek utrwalił się na tym płótnie, w ostatnich dniach życia ważył od 77 do 80 kilogramów i mierzył około 180 centymetrów. Nawet dzisiaj, gdy ludzie są znacznie wyżsi niż w starożytności, jest to wzrost klasyfikowany jako powyżej średniego. W swoich czasach ten człowiek musiał być uznawany za bardzo wysokiego.

I jeszcze jedna sprawa, o której wspominamy już nie w charakterze streszczenia debaty naukowej, lecz jako o historycznej ciekawostce – bo nie da się jej w żaden sposób potwierdzić. Otóż w krużgankach rzymskiej bazyliki św. Jana na Lateranie stoją cztery kolumny, przykryte od góry marmurową płytą. Wskazują one miarę Jezusa – mensura Christi. Pielgrzymi i turyści wchodzą pod tę płytę lub stają obok, żeby porównać swój wzrost ze wzrostem Zbawiciela. Ta tradycja jest o wiele wieków starsza niż badania naukowe Całunu Turyńskiego. A jednak według niej Jezus miał taki sam wzrost jak mężczyzna z całunu: 180 cm.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Chusta z Manoppello

Przemysław Kucharczak

Mały kawałek płótna o wymiarach 17 na 24 centymetry, przechowywany w kościele w Manoppello w środkowych Włoszech, blisko Adriatyku, jest czymś absolutnie zadziwiającym. Jeśli go odpowiednio oświetlić, wyłania się z niego… twarz długowłosego mężczyzny ze złamanym nosem i częściowo wyrwaną brodą. Ten człowiek ma otwarte, brązowe, żywo patrzące oczy.

ARCHIWUM ZBIGNIEW TREPPA

Wizerunek na chuście z Manoppello ma cechy malowidła, szkicu, fotografii i hologramu, ale nie jest żadnym z nich.

Tobardzo dziwny wizerunek. Łączy w sobie cechy malowidła, szkicu, fotografii i hologramu, lecz nie jest żadnym z nich.

Gdzie farba?

Jeszcze w XX wieku mało kto się nim interesował. Przed dwudziestu laty jednak niemiecki dziennikarz Paul Badde nagłośnił hipotezę, że jest to chusta, która leżała na twarzy złożonego do grobu Jezusa. Wskazał, że twarz, którą widać na tej tkaninie, jest bardzo podobna do tej z Całunu Turyńskiego. Ma nawet ślady zaróżowienia w miejscach, gdzie na całunie widać rany. Jego zdaniem ten wizerunek powstał w chwili zmartwychwstania Jezusa. Uważa, że to właśnie jest najsłynniejszy obraz starożytności, vero eikon – prawdziwy wizerunek.

Jedną z wielu dziwnych cech tego obrazu jest to, że nie ma na nim nawet najmniejszego śladu farby. Dlaczego więc w ogóle widać tam jakiś wizerunek? Naukowcy rozkładają ręce. Brak śladów farby wykazały badania profesorów Nonata Vittire z uniwersytetu w Bari i Gulia Fanti z Uniwersytetu Padewskiego. Przebadali oni płótno pod mikroskopem. Nie znaleźli nawet najmniejszego śladu pędzla, ołówka ani nawet pozostałości gruntowania. Absolutnie nic. Tylko w źrenicach przedstawionego na chuście mężczyzny włókna wydają się osmalone, jakby przypalone wysoką temperaturą.

ARCHIWUM ZBIGNIEW TREPPA

Hologram z I wieku

Wyniki badań ojca prof. Pfeiffera, historyka sztuki z Uniwersytetu Gregoriańskiego, też są szokujące. Twierdzi on, że właśnie wizerunek z Manoppello jest prawzorem, punktem odniesienia wszystkich obrazów wczesnochrześcijańskich na Wschodzie rzymskiego imperium. A później także na Zachodzie, i to aż do początku XVII wieku. Obrazy wtedy malowane wciąż powtarzają ten sam kanon: pokazują oblicze mężczyzny z wąskim nosem i długimi włosami.

Obraz powstał na bisiorze – najdroższej tkaninie starożytności, znacznie delikatniejszej niż jedwab. Żeby pozyskać nici bisioru, nurkowano po żyjącego w Morzu Śródziemnym wielkiego małża – przyszynkę szlachetną. Jest półprzeźroczysty jak nylonowa pończocha i cienki jak pajęczyna. W cieniu ma grafitowoszary kolor, a w świetle miodowozłoty. W jasnym świetle dnia twarz mężczyzny na obrazie staje się trójwymiarowa, jak na dzisiejszych hologramach. Obraz jest widoczny z obu stron płótna.

Historia Kościoła Nr 01/2024

HISTORYCZNOŚĆ JEZUSA

Apokryfy: pobożne bajki czy ukryta prawda?

ks. Przemysław Szewczyk

Kiedy rozpoczynałem pracę jako katecheta w szkole, przygotowałem autorski program na cykl katechez biblijnych. Na pierwszej lekcji przedstawiałem uczniom liceum zagadnienia, które chciałem z nimi omówić: geografia biblijna, języki Biblii, różnorodność gatunków literackich, historia Izraela… Po kilku zajęciach z wprowadzenia do Pisma Świętego zaproponowałem bliższą analizę wybranych ksiąg biblijnych.

Ponieważ lubię dopytywać moich słuchaczy, czego ode mnie oczekują, zakończyłem prezentację moich planów pytaniem: „Jak wam się podoba? Czy cos zmienić czy dodać? O czym byście chcieli posłuchać i porozmawiać?”. Filip rzucił mi to spojrzenie, które często potem widywałem u początkujących mędrców, w których pierwsze spotkanie z wiedzą rodzi niewspółmierne do ich odkryć poczucie pewności siebie: „Aaa, czyli o apokryfach boi się ksiądz rozmawiać?”. „Czemu miałbym się bać?” – zapytałem całkowicie naturalnie, dodając: „Jestem mężczyzną czytającym i żadna książka mi niestraszna. Tylko że czas, który poświęciłem na lekturę »Ewangelii Tomasza«, uważam za stracony…”. Mój młody rozmówca zrobił wielkie oczy ze zdumienia: „Jak ksiądz zdobył ten tekst?”. Moja odpowiedź: „Z biblioteki seminaryjnej” sprawiła, ze Filip stracił zainteresowanie lekcją o apokryfach.

Apokryfy są przereklamowane

We współczesnej kulturze masowej apokryf urasta do rangi potężnego klucza do odkrycia prawdy o religii, który za wszelką cenę trzymany jest w ukryciu przez kierujących się pragnieniem zachowania władzy i pieniędzy przedstawicieli Watykanu. Filip, skądinąd człowiek naprawdę bystry, swoje myślenie o apokryfach ukształtował pod wpływem popularnego jakiś czas temu filmu „Stygmaty”. Fabuła opowiada o działaniu nadprzyrodzonym i spektakularnym samego Boga, który spowodował pojawienie się na ciele niewierzącej kobiety ran Chrystusa, żeby wydobyć na światło dzienne skrywany przez Kościół manuskrypt „Ewangelii Tomasza”.

Zjawisko, które kryje się za terminem „apokryf”, padło niestety ofiarą dobrze się sprzedającej antychrześcijańskiej propagandy, która do tego niewiele kosztuje jej twórców, bo odbiorca poczuje się jak Dawid zabijający zwykłą procą Goliata, co zrekompensuje mu obrazę jego intelektu. Przekaz jest prosty: „Masz dość Kościoła? Oto kamień: aramejski manuskrypt znaleziony jakiś czas temu przez Beduina w jaskini w Nag Hammadi. W nim są prawdziwe słowa Jezusa, więc jego kilka stron, gdy tylko ujrzy światło dzienne, zniszczy Kościół”. Prawda, że kuszące? Należałoby głęboko się ukłonić przed propagandystą, który wpadł na taki pomysł, tylko apokryfów szkoda...

Ks. prof. Marek Starowieyski, badacz starożytności, który kilkadziesiąt lat życia poświęcił pracy nad wydaniem w języku polskim ogromnego zbioru przeróżnych apokryfów, zaczyna swoje wprowadzenie do tej literatury przyznaniem, że apokryfy nauczyły go przede wszystkim pokory. W książce „Barwny świat apokryfów” pisze: „Kiedy przed ponad czterdziestoma laty rozpoczynałem pracę nad apokryfami Nowego Testamentu, wiedziałem dokładnie, co to są apokryfy. Dziś, po latach pracy w tej dziedzinie, musze stwierdzić, ze bardzo trudno byłoby mi podać adekwatną i ścisłą definicję apokryfu”. Filip obejrzał film i myślał, że jeden apokryf może zniszczyć dwa tysiące lat chrześcijaństwa. Ksiądz profesor przeczytał je chyba wszystkie i utracił poczucie pewności, czym one właściwie są.

„Apokryfy” to nie apokryfy

Samo słowo „apokryf” pochodzi z greki i oznacza „ukryty”. Nie posługiwano się nim jednak w znaczeniu, że takiego pisma nie należy upubliczniać, co byłoby swego rodzaju klauzulą tajności: „poufne” czy „ścisłe tajne” i odpowiadałoby wizji twórców filmu „Stygmaty”. Księgi te były ogólnie odstępne, przepisywane i kopiowane, dzięki czemu zachowały się do naszych czasów w olbrzymiej ilości i można je obecnie wypożyczyć właściwie z każdej biblioteki seminaryjnej. Chodziło raczej o przypieczętowanie tym terminem faktu, że dana księga – mimo że jest utworem o biblijnej tematyce i takim też charakterze – nie weszła do kanonu ksiąg świętych.

W ten sposób budzącym dreszczyk emocji terminem „apokryf” protestanci określają te księgi naszej Biblii, które oni z kanonu wyłączyli, jak chociażby obie Księgi Machabejskie czy Księgę Estery. Na półce bibliotecznej w dziale „apokryfy” czytelnik znajdzie zarówno starożytną „Ewangelię Tomasza” zawierającą 114 wypowiedzi Jezusa, z których część bliźniaczo przypomina Jego słowa z Ewangelii kanoniczych, a część ma wyraźne zabarwienie gnostyckie, jak i dużo późniejszą „Ewangelię Barnaby”, zachowaną w rękopisie z XVI wieku w języku starowłoskim i z arabskimi uwagami na marginesie, w której Jezus do złudzenia przypomina proroka głoszonego przez islam i zapowiadającego przyjście Mahometa.

Apokryfy to zatem nie tyle jakieś tajne księgi objawiające skrywaną prawdę, ile raczej bogate i różnorodne świadectwo poszukiwania przez ludzi odpowiedzi na pytanie, kim jest Jezus czy inne osoby, które kształtują naszą religię.

Blisko i daleko od ortodoksji

Różnorodność apokryfów sprawia, że można w tej bogatej literaturze znaleźć księgi, których treść wpisuje się w chrześcijańską ortodoksję, takie, które nie głoszą nic z nią sprzecznego, jak i takie, które wyraźnie przekonują czytelnika do przyjęcia zupełnie innej wiary. W liturgii Kościoła przeżywamy prawdy wiary, których źródłem nie jest Pismo Święte, ale Tradycja, zachowana także w pismach apokryficznych: wspomnienie świętych rodziców Maryi, Joachima i Anny, czy dnia, w którym jako mała dziewczynka ofiarowana przez nich została na służbę w świątyni jerozolimskiej.

Ortodoksyjne apokryfy poszerzają skromny przekaz Ewangelii kanonicznych na temat Matki Jezusa, świętego Józefa, apostołów, Józefa z Arymatei czy Piłata, ubarwiając bardziej rozbudowanym opowiadaniem wydarzenia wspomniane w Piśmie Świętym lub przekazując zupełnie mu nieznane historie. Gorzej jest z ortodoksyjnością tych ksiąg, które w centrum opowieści stawiają Jezusa. „Ewangelii”, które próbowały osiągnąć sukces pism Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, było naprawdę dużo: badacze literatury szacują, że nawet kilkadziesiąt. Kilka takich ksiąg przetrwało do naszych czasów w całości, kilkanaście w późniejszych przekładach, sporo we fragmentach, a zdecydowana większość tylko we wzmiankach historyków, że taka księga istniała. Wydaje się, że kiedy Jezus z Nazaretu podbijał świat dzięki głoszeniu Jego osoby, nauki i sposobu życia na bazie świadectwa pierwszych uczniów, wielu chciało „podbić Jezusa” i – żeby zilustrować dawne czasy współczesnymi – przekonać wszystkich, którzy już o Nim słyszeli, że Pan na pewno poszedłby w tym czy innym marszu lub udał się pomagać uchodźcom na Lampedusę.

Apokryfy są niezwykle cennym źródłem informacji o naszej religii i jej historii. Jeśli jednak ktoś w tej religii szuka własnego zbawienia przez poznanie, umiłowanie i naśladowanie Jezusa, cztery Ewangelie z Biblii będą o niebo cenniejsze niż kilkadziesiąt spoza niej.

WIKIPEDIA

Zakończenie apokryfu Jana i początek Ewangelii Tomasza w kodeksie Nag Hammadi II, pochodzącym z IV wieku.

Historia Kościoła Nr 01/2024

Kto zabił księdza Blachnickiego?

dr Andrzej Grajewski

– W mojej ocenie była to operacja peerelowskich służb specjalnych, która obejmowała duży krąg osób. Część z nich nadal żyje i ma się dobrze – mówi prokurator Michał Skwara, naczelnik Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach, w rozmowie z dr. Andrzejem Grajewskim.

Andrzej Grajewski: Śledztwo w sprawie zabójstwa ks. Franciszka Blachnickiego trwa już blisko 20 lat. Jakie były jego etapy i dlaczego trwa tak długo?

Michał Skwara: Śledztwo w sprawie podejrzenia zabójstwa ks. Franciszka Blachnickiego prowadzone było najpierw w latach 2005–2006. Impulsem do wszczęcia tego postępowania było zawiadomienie i zeznanie, które pan złożył w marcu 2005 r. Prowadzono je wówczas w taki sposób, że przesłuchiwano świadków i korzystano w bardzo ograniczonym zakresie z dokumentów zgromadzonych w archiwum IPN. Na tamtym etapie zostało to zakończone umorzeniem po przesłuchaniu w ramach pomocy prawnej dr. Rainera Fritscha. Nie przeprowadzono jednak ekshumacji, sekcji zwłok ani badań toksykologicznych tkanek pochodzących ze zwłok ks. Blachnickiego. Na to postanowienie nikt nie złożył zażalenia, zresztą nie bardzo kto, w sensie formalnym, miał takie zażalenie złożyć. W 2020 r. w konsekwencji interpelacji pos. Tomasza Rzymkowskiego dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Andrzej Pozorski zlecił mi analizę tego postępowania. 21 kwietnia 2020 r. zdecydowałem o podjęciu śledztwa.

LUBLIN.OAZA.PL

Ks. Franciszek Blachnicki. Czy operacja, której finałem było jego zamordowanie, mogła się odbyć bez akceptacji najwyższych czynników politycznych w PRL?

Co podnosił w swym piśmie pos. Tomasz Rzymkowski?

Zaniechanie pewnych czynności, które powinny mieć miejsce w tego typu postępowaniach. Przede wszystkim niewykonanie sekcji zwłok oraz nieprzesłuchanie funkcjonariuszy peerelowskiego wywiadu. To dało asumpt do zbadania dokumentacji tego postępowania przeze mnie. Istotny był także kontakt z bp. Adamem Wodarczykiem, postulatorem procesu beatyfikacyjnego sługi Bożego ks. Franciszka Blachnickiego, który przedstawił mi stan posiadania archiwów kościelnych. Wszystko to przekonało mnie, że sprawę należy podjąć i kontynuować.

Dodajmy, że w międzyczasie miała miejsce ekshumacja w Krościenku, tyle że opinia publiczna się o niej nie dowiedziała.

W momencie, kiedy podjąłem to postępowanie, nic o niej nie wiedziałem. Dowiedziałem się o niej dopiero po rozmowie z bp. Wodarczykiem. Była to dla mnie informacja szokująca, gdyż w aktach śledztwa, umorzonego w lipcu 2006 r., nie było o tym żadnej wzmianki.

Ekshumacja odbyła się w chwili, kiedy trwało to śledztwo?

Była przeprowadzona w czerwcu 2006 r., a jej wyniki poznano w październiku 2006 r.

Miał Pan dostęp do dokumentacji kościelnej tej ekshumacji?

Nie, ponieważ Kościół, konkretnie diecezja tarnowska, na której zlecenie odbyła się ekshumacja, nie ma protokołu sporządzonego po ekshumacji. Nie zachował się on w dokumentacji kościelnej. Jest tam jedynie adnotacja, że ekshumacja się odbyła i po niej została sporządzona dokumentacja lekarska i toksykologiczna. Jednak sam protokół z tej ekshumacji został utracony przez stronę kościelną.

Jak było to możliwe?

Proszę o to zapytać stronę kościelną. To pytanie nie do mnie. Od bp. Wodarczyka otrzymałem tylko informację, że ekshumacja się odbyła, i tyle.

A Pan zna treść tej dokumentacji?

Tak, ale otrzymałem ją nie od strony kościelnej, ale ze Śląskiego Uniwersytetu Medycznego, gdyż lekarze z tej uczelni przeprowadzali tę ekshumację. Oni zachowują u siebie kopię wszystkich opinii sekcyjnych, które sporządzają. Dotarłem więc do tej opinii poprzez archiwum SUM w Katowicach.

Co zawierała ta opinia?

Napisano w niej, że nic nie wskazuje na śmierć z innych powodów, niż naturalne, ale jednak opis, jeśli chodzi o zawartość pewnych substancji, znalezionych w zwłokach ks. Blachnickiego, dawał do myślenia. Na podstawie lektury tego dokumentu doszedłem do wniosku, że dalsze badania są niezbędne, a przede wszystkim konieczna będzie sekcja zwłok. Doczesne szczątki ks. Blachnickiego zostały podniesione z sarkofagu znajdującego się w krypcie dolnego kościoła pw. Chrystusa Dobrego Pasterza w Krościenku nad Dunajcem 13 października 2020 r. i przetransportowane do Szczecina. W prosektorium Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego wykonano sekcję zwłok. Badania toksykologiczno-chemiczne zostały przeprowadzone zarówno przez Instytut Ekspertyz Sądowych im. prof. Jana Sehna w Krakowie, jak i Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie. Jeśli chodzi o medycynę sądową i część genetyczną – były przeprowadzone w Szczecinie. Trwało to kilka miesięcy.

Co stwierdzono w dokumentacji?

Obie opinie były komplementarne i prowadziły do przeprowadzenia dalszych czynności, umożliwiających ich uzupełnienie. Przebadano m.in. próbki ziemi z Carlsbergu, które zostały przeanalizowane pod kątem toksykologicznym i chemicznym przez specjalistów ze Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach. Chodziło o ustalenie m.in. przenikalności związków chemicznych z gleby do zwłok i odwrotnie. Badano tkanki kostne oraz to, co zostało z tkanek miękkich, a także włosy. To istotne, gdyż odkładanie się w nich odmiennych substancji daje nam różne wyniki. Badaliśmy jeszcze zwłoki pod kątem nie tylko jednej substancji, ale ich większej ilości. Wszystko to zostało zwieńczone końcową opinią lekarsko-sądową wydaną przez Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie. W całym procesie badawczym brały udział trzy ośrodki: Kraków, Katowice i Szczecin.

Jak brzmiała konkluzja z tych badań?

Konkluzja jest taka, że ks. Franciszek został otruty. Napisano nawet mocniej, że taki obraz wskazuje, że doszło do zabójstwa. Jednocześnie nie będę mówił o tym, jakie substancje zostały wykryte w trakcie badań, ponieważ taka jest taktyka tego śledztwa. Spekulacji medialnych na ten temat także nie będę komentował. Z tych ustaleń jednak dokładnie wiadomo, co zostało użyte, w jaki sposób te środki zostały podane i jaki był mechanizm śmierci ks. Blachnickiego. To zostało przesądzone w sposób jednoznaczny i definitywny.

A czy na tej podstawie możemy ustalić okoliczności, w których do tego doszło?

One są stale przedmiotem badania, a zarazem jest to trudne do jednoznacznego ustalenia, m.in. z uwagi na to, że liczni świadkowie w tej sprawie nie zeznają prawdy.

Świadkami śmierci 27 lutego 1987 r. były m.in. osoby konsekrowane z Instytutu Niepokalanej Matki Kościoła, obecne wtedy w Carlsbergu. Na podstawie rozmów z niektórymi z nich doszedłem do przekonania, że ks. Blachnickiego otruto, i złożyłem zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa, które rozpoczęło całe to dochodzenie.

Te osoby nie zeznawały prawdy?

W świetle mojej obecnej wiedzy mogę powiedzieć, że w ich zeznaniach są sprzeczności niedające się usunąć.

To są sprzeczności czy kłamstwa?

Pan powiedział o kłamstwach, ja mówię o sprzecznościach w tych zeznaniach.

Kolejną fundamentalną postacią w tej sprawie jest niemiecki lekarz dr Fritsch, który przyjechał wtedy, kiedy konał ks. Blachnicki, a później wystawił akt zgonu i stwierdził jego przyczynę. Pan go przesłuchiwał?

Formalnie odbyło się to przed sądem niemieckim. Niemiecka sędzia przesłuchiwała dr. Fritscha zgodnie z pytaniami, które jej przygotowałem. Przesłuchanie trwało bardzo długo, było skrupulatne i szczegółowe. W jego trakcie miałem możliwość zadawania dodatkowych pytań. Jest to jeden z ważniejszych dowodów w tym postępowaniu, jeśli nie liczyć tych z opinii z sekcji zwłok. Jeśli chodzi o akt zgonu, to chciałbym sprostować, że nie podano w nim przyczyny. Jest tylko stwierdzenie, że nastąpiła śmierć. Gdyby lekarz podejrzewał, że coś nie jest w porządku, miałby obowiązek zawiadomić o swych podejrzeniach policję bądź prokuraturę, a on tego nie zrobił.

Ponoć według niego przyczyną zgonu ks. Blachnickiego był zator płuc?

Tę okoliczność dr Fritsch wskazał nie w akcie zgonu, ale podczas czynności, jakie podjął, gdy został wezwany do ks. Blachnickiego. Ta opinia jest przytaczana także przez innych świadków, jako uzasadnienie naturalnych przyczyn zgonu księdza. Odniosłem się do tego w trakcie ostatniego przesłuchania dr. Fritscha, ale nie chciałbym w tej chwili mówić o tym, jakie były jego odpowiedzi.

Jego zeznanie było odmienne od tego, co w tej kwestii wiedzieliśmy do tej pory?

Tak.

Czy w trakcie przesłuchania dr Fritsch dowiedział się o wynikach sekcji zwłok, z których wynika, że ks. Blachnicki został otruty?

W określonym momencie przesłuchania pewne elementy wiedzy, wynikającej z rezultatów sekcji zwłok, zostały mu przedstawione. Mógł się do nich odnieść profesjonalnie.

Był zaskoczony nowymi ustaleniami?

Tak.

Obecnie nie ma żadnych zarzutów w tej sprawie?

Nie zostały przedstawione żadnej osobie.

Ale jest krąg osób podejrzewanych (typowanych)?

W mojej ocenie była to operacja peerelowskich służb specjalnych, która obejmowała duży krąg osób. W myśl zasad obowiązujących w tych służbach poszczególne osoby miały wykonać ściśle określone działania z zakresu informacji, dezinformacji, lokowania agentury w otoczeniu ks. Franciszka i wreszcie wykonania zadania. Trzeba również powiedzieć, że decyzję podejmował ktoś na szczeblu politycznym.

Czy operacja, której finałem było zamordowanie ks. Blachnickiego, mogła się odbyć bez akceptacji najwyższych czynników politycznych w PRL?

Moim zdaniem nie, dlatego że działalność ks. Blachnickiego, zarówno w kraju, jak i za granicą, od dawna stanowiła przedmiot zainteresowania czołowych decydentów ówczesnej władzy. Założenie wstępne tego śledztwa, które w jego toku nie uległo zmianie, zakładało, że zbrodni dokonano z przyczyn religijnych i politycznych. Natomiast nie było motywu finansowego, o czym zaczęto rozmawiać ostatnio. Można wyróżnić jedynie taki, że wywiad zawsze lubi sobie zarobić jakieś pieniądze na boku i otwartym jest pytanie, jak się z nich później rozliczał.

A czy w tej sprawie Departament I MSW mógł coś zarobić?

Tuż przed tym, jak ks. Blachnicki stał się ofiarą zabójstwa, do ośrodka w Carlsbergu, który był zadłużony i miał poważne problemy finansowe, zgłosili się donatorzy, którzy za wydrukowanie dużej ilości materiałów religijnych zgodzili się finansować dalszą działalność ks. Blachnickiego.

Dodajmy, że finalizacją tego kontraktu zajmowała się m.in. Jolanta Gontarczyk, agentka Departamentu I MSW, czyli cywilnego wywiadu.

Jednocześnie chciałbym podkreślić, że ten element, na który powołują się niektórzy dziennikarze i weterani służb specjalnych, zabierający głos w debacie publicznej, nie był głównym motywem zabójstwa ks. Blachnickiego. Motywy były religijne i polityczne, jak już powiedziałem. Można się zastanawiać, czy decyzja w tej sprawie zapadła na poziomie gabinetu gen. Czesława Kiszczaka, czy wyżej. Myślę jednak, że gabinet ministra spraw wewnętrznych był właściwym miejscem dla podejmowania takich decyzji w tym czasie. Jeśli zaś chodzi o szeroki krąg osób zaangażowanych w tę sprawę, to muszę powiedzieć, że część z nich nadal żyje i ma się dobrze.

Mówiąc o osobach, widzi Pan krąg szerszy aniżeli tylko małżeństwo Andrzeja i Jolanty Gontarczyków?

Zdecydowanie tak, o czym zresztą już mówiłem.

Ma Pan pełne rozeznanie agentury, która w latach 80. ubiegłego wieku działała w Carlsbergu?

Gdybym tak powiedział, wykazałbym się pychą i nieznajomością rzeczy. Oczywiście, że nie mam kompletnego rozeznania tamtej sytuacji. Nawet wywiad polski nie miał pełnego rozeznania tego, co działo się w Carlsbergu, gdyż działały tam jeszcze inne wywiady. Odpowiadając jednak na Pana pytanie, mogę stwierdzić, że agentura peerelowskiego wywiadu w Carlsbergu była liczna. Przypominam, że nie jest to proces lustracyjny, w którym się bada, czy ktoś był rejestrowany, a następnie współpracował bądź nie. Mając różne punkty zaczepienia w kartotekach, można spojrzeć i ocenić zachowanie danej osoby, czy zeznaje lub nie zeznaje, wreszcie – jak zeznaje. Jest wiele osób, które w tej sprawie się pojawiają, o których mogę sądzić, że są agenturalnie powiązane ze służbami.

Wiele osób, które przewijały się wtedy w Carlsbergu, nadal mieszka w RFN. Czy można przyjąć założenie, że ta część, która była wówczas agenturą peerelowskiego wywiadu, mogła zostać przejęta przez wywiad III RP?

Tak.

Nie ułatwia to śledztwa?

Nie.

Co nowego dała kwerenda dokumentów pozostałych po służbach specjalnych PRL?

Kwerenda zawsze jest pomocna.

Na ile impulsem do dalszego śledztwa była wiedza zdobyta przez Pana w trakcie kwerend, a na ile wyniki ekshumacji?

Archiwum IPN jest, jakie jest. Czasami więcej widać z tego, czego tam nie ma, aniżeli z tego, co tam pozostało.

Czyli są luki, jeśli chodzi o rozpracowanie Carslbergu?

W moim przekonaniu tak jest.

Czyli coś było brakowane?

To założenie zbyt optymistyczne, że widać ślady brakowania. Po prostu nie ma ciągłości informacyjnej. Moim zdaniem nadal w dużej skali w Polsce nie przestrzega się przepisów o przekazywaniu materiałów wytworzonych przed 1990 r. do IPN.

Można założyć, że część dokumentacji w tej sprawie została sprywatyzowana po 1989 r. albo wcześniej?

Nie, myślę, że część tej dokumentacji jest dalej w posiadaniu służb.

I nie ma do niej dostępu?

Pracuję nad tym.

Podobno Jolanta Gontarczykowa, używająca obecnie nazwiska Lange, wyjechała z kraju?

Podobno. Ona nie jest podejrzana ani nie jest poszukiwana. Na tym etapie postępowania to, gdzie w tej chwili ta pani przebywa, ma dla mnie drugorzędne znaczenie. Obecnie w tym śledztwie ma status świadka. Jak wróci do kraju, zostanie przesłuchana.

Czyli po ustaleniach z sekcji nie była przesłuchana?

Nie, ponieważ wcześniej wyjechała.

A wcześniej?

Była przesłuchana w pierwszej fazie tego śledztwa.

Rozumiem, że finałem tego śledztwa powinno być postawienie zarzutów sprawcy bądź sprawcom zabójstwa ks. Blachnickiego – albo stwierdzenie, że nie żyją.

Tak.

HENRYK PRZONDZIONO /FOTO GOŚĆ

Prokurator Marek Skwara.

Czy widać w jakiejś perspektywie taki finał?

To nie tyle chodzi o czas, ile o możliwości dowodowe. Nie mam zdolności profetycznych, cały czas toczą się w tej sprawie intensywne działania, a jak się sprawa rozwinie, zobaczymy.

Co cała ta sprawa mówi o ks. Franciszku?

Mówiąc językiem świeckim, jest on postacią ikoniczną, pełną energii, charyzmy, jawi się jako świetny organizator. W aktach pojawia się opinia, że jest to polski Chomejni, a więc lider religijny, który może pociągnąć za sobą masy. Dla establishmentu PRL-u i wywiadu był niebezpiecznym ekstremistą i fanatykiem. Dlatego myślę, że nie mieli problemu z podejmowaniem radykalnych decyzji w jego sprawie.

Czym dla Pana jest to śledztwo?

Udręką. Złożoność tego postępowania jest taka, że naprawdę niewiele osób rozumie, czym w istocie jest to śledztwo. Ja zaś, jako prokurator IPN, nie bardzo mam tytuł, aby to ludziom objaśniać.

Jak rozumiem, na końcu jednak ludzie powinni wiedzieć wszystko?

Na końcu ludzie powinni wiedzieć jak najwięcej, nie wiem, czy wszystko. Ustalenie, że doszło do zabójstwa, to dopiero połowa drogi dla prokuratora. Równie ważne jest postawienie sprawców zabójstwa przed sądem. Po części będzie to niemożliwe, ponieważ tylko niektóre z tych osób wciąż żyją. Pojawia się pytanie, czy uda się zgromadzić wystarczający materiał dowodowy w tej sprawie. Często bowiem jest to sytuacja, w której czuję się tak, jakbym bił głową w mur.

Jakiego typu są to trudności?

Trudności są liczne, wielorakie i występują na różnych płaszczyznach. Mam ich świadomość i z pokorą, cierpliwie dalej biję głową o ścianę.

Historia Kościoła Nr 01/2024

POSTACIE BIBLIJNE

Herod. Władca zniewolony władzą

Franciszek Kucharczak

Tylko Ewangelia mówi o rzezi niewiniątek w Betlejem. Innych świadectw historycznych nie ma, ale gdy pozna się sylwetkę Heroda, łatwo zauważyć, że ten człowiek był zdolny do takich rzeczy. I jeszcze gorszych.

Naskraju Pustyni Judzkiej nieopodal Betlejem wznosi się wzgórze w kształcie stożka o ściętym wierzchołku. To Herodion, twierdza zbudowana przez Heroda zwanego Wielkim. W 2007 roku żydowski archeolog prof. Ehud Necer odnalazł tam resztki grobowca sławnego władcy. Ponura to była sława, i to nie tylko ze względu na to, co o nim czytamy u ewangelisty Mateusza. Herod od początku nie był ulubieńcem Żydów, tym bardziej, że nie był z ich narodu. Jako Idumejczyk należał do bardzo dalekiego potomstwa biblijnego Ezawa, tego, który po konflikcie z bratem Jakubem osiadł w krainie Edom na południe od Jerozolimy.

WIKIPEDIA

Herod był nadzwyczaj ambitny, łasy na władzę i obsesyjnie jej strzegący. Zdobył ją po swoim ojcu Antypatrze, idąc po trupach i stosując intrygi. Wobec słabszych od siebie nie miał żadnych skrupułów. Kiedy ktoś mu zawadzał, po prostu go zabijał. W odniesieniu do ludzi ważniejszych wykazywał nadzwyczajną intuicję – wiedział, do kogo się łasić, a do kogo zachować rezerwę. To dlatego na przykład pozostał zimny wobec uwodzicielskich zabiegów Kleopatry. Słynna królowa Egiptu miała apetyt na jego władztwo, ale Herod zdawał też sobie sprawę, że lepiej trzymać dystans wobec kobiety, która okręcała sobie wokół palca władców Rzymu. Kleopatra czuła się obrażona jako kobieta i dyplomatka, ale król dzięki temu zachował być może nie tylko władzę, ale i życie. A władza była dla niego najważniejsza – co widać także na kartach Mateuszowej Ewangelii. Ona była jego prawdziwą miłością. Nikt inny nie miał więcej miejsca w jego sercu, choć była osoba, którą po swojemu kochał i do której – rzecz niebywała – czuł szacunek. To Mariamme, jedna z jego dziesięciu żon. Pochodząca z królewskiego rodu Machabeuszów kobieta zniewalała go zarówno nieprzeciętną urodą, jak zaletami charakteru i pełną godności postawą. Król wyróżniał ją spośród pozostałych żon, podobnie jak trzech synów i dwie córki, które z nią miał. Ale nawet ona w końcu przegrała z Herodową obsesją na punkcie władzy.

Zaczęło się od krewnych Mariamme, w których, jako ludziach o szlachetnej krwi, widział potencjalnych konkurentów. A takich po prostu mordował. Najpierw padło na młodziutkiego brata Mariamme, Jonatana, którego niedawno Herod uczynił najwyższym kapłanem. Kilka dni później odbywał się festyn w pobliżu Jerycha, na którym był on obecny. Jako że dzień był gorący, poproszono arcykapłana do udziału w zawodach pływackich. Nie był on dobrym pływakiem, więc przydzielono mu dwóch „mistrzów”, którzy tak ubezpieczali chłopaka, że z sadzawki wyciągnięto go martwego. Herod lamentował nad tym „wypadkiem”, urządził też zmarłemu wspaniały pogrzeb, ale nie zmylił tym Mariamme. Historyk Józef Flawiusz zanotował, że odtąd „nie mniej go nienawidziła, jak on ją miłował”. Zawistna siostra Heroda, Salome, wykorzystała to do zasiania w sercu brata podejrzeń, że jej szwagierka nie jest mu wierna. Wskutek jej intryg Herod kazał zamordować ukochaną żonę. Mariamme okazała się godna swoich przodków – w obliczu śmierci zachowała spokój. Herod zaś po straceniu żony wpadł w rozpacz. Rwał włosy z głowy i biegał po pałacu wołając: „Mariamme! Mariamme!”. Kazał też służbie zwracać się do zmarłej tak, jakby jeszcze żyła. Nie przeszkodziło mu to jednak zamordować kilku jej krewnych, w tym matki i dziadka.

Budowniczy

Mimo dokonywanych zbrodni Herod próbował wkupić się w łaski Żydów. Był miłośnikiem wspaniałych budowli, a jako sprawny zarządca potrafił tę pasję zrealizować. Z jego rozkazu w Judei, Galilei i Samarii stanęły fortece, pałace, teatry, hipodromy i świątynie. Te ostatnie stawiał najczęściej ku czci „boskiego cesarza”, pamiętając, że to z łaski Rzymu nosi koronę.

Na użytek Żydów Herod odgrywał rolę czciciela jedynego Boga Jahwe. Przy tej okazji postanowił rozbudować świątynię w Jerozolimie. Obecna, odbudowana po najeździe Nabuchodonozora, nie prezentowała się okazale. Daleko jej było do poprzedniej, Salomonowej. Ale Herod zapragnął przewyższyć Salomona. Trzeba więc było świętą budowlę całkowicie przerobić i rozbudować.

Żydzi byli nieufni. Obawiali się, że satrapa zburzy dawną świątynię, a nie postawi nowej. Albo że zbuduje tam coś zupełnie innego, nową „ohydę spustoszenia”, pełną rzeźb i pogańskich symboli. A jednak Herod Żydów zaskoczył. Okazał wielki respekt dla przepisów Prawa Mojżeszowego. Ponieważ w najświętszej części świątyni mogli przebywać tylko kapłani, król kazał przeszkolić w rzemiośle budowlanym ponad tysiąc kapłanów. W innych częściach świątyni pracę podjęło 10 tysięcy robotników.

Był 20 rok przed Chrystusem, gdy święte miasto rozbrzmiało dźwiękami tysięcy młotów i siekier. Przybytek, zbudowany przez kapłanów, stanął półtora roku później. Po ośmiu latach oddano do użytku znacznie powiększone dziedzińce, obwiedzione wspaniałymi portykami. Był tylko jeden zgrzyt – Herod nad jedną z bram kazał zawiesić złotego orła. Ponieważ Prawo Mojżeszowe zabrania Żydom sporządzania podobizn ludzi i zwierząt, rozległy się protesty. Ale król się uparł i tak zostało.

W dniu poświęcenia świątyni Herod złożył w ofierze 300 wołów. To było dzieło jego życia – budowla, która imponowała nawet Rzymianom. Świadectwo podziwu, jaki budziła, znajdujemy w Ewangelii wg św. Marka. „Nauczycielu, patrz, co za kamienie i jakie budowle!” – mówi do Jezusa jeden z uczniów.

Lepiej wieprzom

Gdy Jerozolima piękniała, narastała obsesja Heroda. Obawa o utratę władzy stawała się u niego paranoiczna. Żeby poddani nie pomyśleli, że nie ma już sił, farbował siwiejące włosy. Nikomu nie ufał, może z wyjątkiem swojej siostry Salome. W tym czasie dwaj synowie Mariamme (trzeci zmarł w dzieciństwie) wrócili z Rzymu, gdzie kształcili się u boku cesarza. Salome, przestraszona, że zechcą się na niej zemścić za śmierć matki, podszepnęła bratu, że młodzieńcy chcą go zabić i zagarnąć jego władzę. Uwierzył. Już to pokazuje, w jakim stanie psychicznym był stary satrapa. „Samemu Herodowi życie obmierzło, gdyż znajdował się w wielkim utrapieniu i nie miał do nikogo zaufania, co było wielką karą za skłonność do podejrzeń. Nieraz nawet przedstawiał sobie, że syn na niego napada i stoi przed nim z dobytym mieczem. Takie myśli nachodziły go dniem i nocą i miotał się, jakby szał go opętał i rozum postradał” – pisał Flawiusz.

Zeznania przeciw synom wymuszono torturami na rzekomych „uczestnikach spisku”, a zastraszeni sędziowie posłusznie skazali chłopaków na śmierć.

Gdy cesarz August, który znał i lubił chłopaków, dowiedział się o ich egzekucji, skrzywił się i wycedził: „Lepiej być wieprzem Heroda niż jego synem”. Porównanie było tym trafniejsze, że Herod nigdy nie kazał zabijać świń, bo nie jadł wieprzowiny.

Bez skrupułów

A z królem było coraz gorzej. Flawiusz pisze, że Heroda palił „powolny ogień, który nie objawiał się wielką gorączką na zewnątrz, lecz raczej trawił go srodze wewnątrz”. Historyk wspomina o wrzodach, dojmującym bólu i robactwie w gnijących fragmentach ciała. Wszystko to bynajmniej nie skłaniało władcy do zaniechania okrucieństw. Przeciwnie. Teraz mało już było już takich dni, w których Herod nie zrobiłby czegoś strasznego.

Po uduszeniu synów Mariamme najbliższym kandydatem do następstwa po Herodzie był Antypater, najstarszy z królewskich synów z innych żon króla. Ojciec wyczuł, że za bardzo śpieszy mu się do tronu. Skazał go na śmierć, ale bojąc się gniewu cesarza, czekał na pozwolenie z Rzymu. Mniej więcej w tym czasie doszło do rzezi niewiniątek w Betlejem. Choć kroniki o tym milczą, to na tle zbrodni, jakie popełniał władca, zabicie małych dzieci w niewielkiej wówczas miejscowości nie wydaje się czymś szczególnym. Także opisane przez Mateusza okoliczności poprzedzające rzeź niewiniątek zgadzają się z charakterystyką Heroda, jaka wyłania się z innych przekazów historycznych. Kiedy Mędrcy zmierzający do Betlejem zapytali o nowonarodzonego króla żydowskiego, „Herod przeraził się”. Wychodzi tu po raz kolejny obsesja króla, jaką miał na punkcie własnej władzy. Pasuje do tej charakterystyki również jego reakcja na fakt, że Mędrcy go zawiedli. „Wpadł w straszny gniew” – czytamy. Taki właśnie był Herod – człowiek, który nie znosił sprzeciwu.

HENRYK PRZONDZIONO /FOTO GOŚĆ

Na szczycie tej góry na Pustyni Judzkiej do dziś zachowały się ruiny wzniesionej przez Heroda Wielkiego twierdzy Herodion.

Niech płaczą

Fatalny stan zdrowia Heroda ośmielił faryzeuszów, którzy zrzucili orła znad bramy świątynnej. Król jednak, choć leżący, znalazł dość siły, żeby ukarać sprawców „zamachu”. Dwóch kazał spalić żywcem, a czterdziestu innych zamordować „zwyczajnie”.

A cierpienie narastało. Rany tak cuchnęły, że trudno się było do króla zbliżyć. On sam wiedział już, że śmierć jest blisko i żadne leczenie nie pomoże. Wtedy zrobił coś, czym udowodnił, że jego duch jest w nie lepszym stanie niż ciało. Świadom, że jego śmierć spowoduje wybuch radości, postanowił temu zapobiec. W tym celu kazał zgromadzić się na hipodromie w Jerozolimie najwybitniejszym Żydom z całego królestwa. Zjawili się licznie, bo odmowa groziła śmiercią. Następnie wezwał siostrę z jej mężem i wydał następujące dyspozycje: Gdy umrze, to zanim wieść o tym się rozejdzie, oni mają wydać żołnierzom rozkaz otoczenia hipodromu i… wystrzelania z łuków wszystkich tam obecnych. Herod spodziewał się, że dzięki temu po jego śmierci nie będzie żadnej radości, i że „jeśli ich w ten sposób wytracą, sprawią mu podwójną radość, bo i to, co im na łożu śmierci przykazał, wypełnią, i zgon jego godną uczczą żałobą”. Jak pisze Flawiusz, król błagał Salome i szwagra „ze łzami i zaklinając na więzy krwi i miłość Boga, by mu tego honoru nie odmówili”. A oni przyrzekli, że tak postąpią.

Niebawem nadeszły listy z Rzymu. Cesarz zezwalał Herodowi zrobić z synem Antypatrem, co zechce. Sprawiło to władcy taką radość, że znacznie mu się poprawiło. Ale na krótko. Potem nastąpiło pogorszenie. Cierpienie wzmogło się na tyle, że król chciał pchnąć się nożem. Kobiety narobiły krzyku. Antypater myślał, że król umarł, więc próbował namówić naczelnika więzienia, żeby go wypuścił. Ten jednak zaraz powiadomił o tym króla. Herod ostatkiem sił wydał rozkaz zabicia syna. Egzekucja nastąpiła natychmiast.

Pięć dni później – a była to połowa marca 4 roku przed Chrystusem* – Herod wyzionął ducha.

„Był to człowiek równie srogi dla wszystkich i niepohamowany w gniewie. Pogardzał wszelką sprawiedliwością, a los był mu jak rzadko komu łaskawy” – zapisał Flawiusz. Odnosząc się do relacji rodzinnych, historyk oceniał, że król „w swoim przekonaniu i pod tym względem poczytywał się za szczęśliwego, uważając, że pognębił swoich wrogów; ja jednak sądzę, że był człowiekiem wielce nieszczęśliwym” – zauważył historyk.

WIKIPEDIA

Rzeź niewiniątek na obrazie Petera Paula Rubensa.

Pogrzeb satrapy

Ostatni, potworny rozkaz Heroda nie został wykonany – Żydzi stłoczeni na hipodromie odzyskali wolność. Jego syn Archelaus urządził mu natomiast okazały pogrzeb. „Niesiono Heroda na marach ozdobionych różnobarwnymi drogimi kamieniami i pokrytych purpurowym kobiercem. Sam Herod odziany był w szkarłatną szatę, na skroniach miał diadem, ponad nim złotą koronę, a w prawej ręce dzierżył berło” – relacjonował dziejopis.

Wokół mar szła rodzina, a za nimi żołnierze w pełnym uzbrojeniu – Trakowie, Germanie i Galowie, a dalej reszta wojska, „uzbrojonego jakby szło do boju”. Dalej 500 sług niosących wonne kadzidła.

Gdy kondukt zmierzał do Herodionu, gdzie zgodnie ze swoją wolą miał zostać pochowany Herod, pewien mężczyzna przebywający w Egipcie, już wiedział, że satrapa nie żyje. „Wstań, weź Dziecię i Jego Matkę i idź do ziemi Izraela, bo już umarli ci, którzy czyhali na życie Dziecięcia” – powiedział mu anioł.

* Nie ma tu sprzeczności. Kanonista i chronograf rzymski Dionizy Mały, ustalając w 525 r. datę narodzenia Jezusa, popełnił błąd. Dziś wiemy, że Chrystus urodził się prawdopodobnie 8 lub 7 lat „przed Chrystusem”.

Historia Kościoła Nr 01/2024

DZIEJE JUDEI

Masada. Obrona po grób

Przemysław Kucharczak

O świcie Rzymianie ruszyli do ostatniego szturmu na górską twierdzę Masada. 960 mieszkających w niej Żydów od wielu miesięcy opierało się ich potędze. Ku zaskoczeniu legionistów, na murach i za nimi powitała ich wielka cisza.

Głuchą ciszę naruszał tylko trzask pożaru pałacu, wzniesionego sto lat wcześniej przez Heroda Wielkiego.

Legioniści wznosili głośne okrzyki bojowe, żeby wywabić Żydów z zabudowań. W końcu wyszły do nich dwie żydowskie kobiety z pięciorgiem dzieci. Opowiedziały o losie pozostałych mieszkańców Masady. Ta opowieść zdawała się Rzymianom tak dziwna, że z początku nie uwierzyli. Dali w nią wiarę dopiero, kiedy ugasili pożar. W ruinach pałacu odnaleźli szczątki obrońców i ich rodzin.

Część ciała legionisty

Masada była ostatnim punktem oporu w czasie powstania Żydów przeciw rzymskiej władzy. Powstanie to wybuchło w 66 roku w Jerozolimie. Przyczyniło się do niego postępowanie kolejnych rzymskich prokuratorów, którzy rządzili Judeą w sposób bardzo brutalny. Ponieważ pozostawali na stanowisku zwykle tylko kilka lat, robili wszystko, żeby w tym czasie jak najszybciej się wzbogacić. Uciekali się więc do nadużyć i zdzierstwa – oczywiście kosztem Żydów.

ISTOCKPHOTO

Wrogość mieszkańców Judei do Rzymian wzmagały różne incydenty, które czasem kończyły się bardzo krwawo. Tak było między innymi za rządów Wentidiusza Kumanusa, prokuratora Judei w latach 48–52. Żydowski historyk Józef Flawiusz był wtedy nastolatkiem. Tak po latach opisał jedno z ówczesnych świąt Paschy, na które zeszli się do Jerozolimy Żydzi z całego kraju: „Kumanus, bojąc się, żeby nie stało się ono okazją do wywołania rozruchów, rozkazał, aby jeden oddział żołnierzy ustawił się z bronią w ręku przy krużgankach świątyni, aby w zarodku stłumić zamieszki, gdyby do nich doszło (…). W czwartym dniu święta pewien żołnierz obnażył się i wystawił do ludu wstydliwą część ciała. Ten postępek ogromnie wzburzył patrzących, gdyż – jak mówili – nie ich zelżono w ten sposób, lecz znieważono samego Boga. Zuchwalsi z nich obrzucili obelgami samego Kumanusa”. Prokurator zareagował na ten tumult, wysyłając na miejsce kolejne rzymskie oddziały z bronią w ręku. Na ich widok wśród Żydów wybuchła panika. Tłum rzucił się do ucieczki, podczas której w ścisku doszło do tratowania się. Według Flawiusza naliczono później 20 tysięcy ciał. „Takie to nieszczęścia sprowadził bezwstydny czyn jednego żołnierza” – relacjonował historyk.

Rzymski legionista, który dopuścił się tej prowokacji, nie został ukarany.

Rzymianie zrywają nić

Kiedy pod Jerozolimą zeloci, czyli Żydzi opowiadający się za walką z Rzymianami, napadli niewolnika cesarza Klaudiusza, prokurator kazał legionistom złupić sąsiednie wioski. Jeden z rzymskich żołnierzy, wykonując zadanie, znalazł Torę – czyli pierwsze pięć ksiąg Biblii. Publicznie rozdarł ten zwój, wypowiadając przy tym szyderstwa.

Jak ocenia Bernard Nowaczyk, autor książki „Masada 66-73”, te wydarzenia zerwały pewną nić sympatii, jaka zaczynała nieco wcześniej zawiązywać się między Żydami a Rzymianami. Ta nić porozumienia miała związek z negatywnym stosunkiem jednych i drugich do chrześcijan.

Brutalność Rzymian powodowała, że coraz więcej Żydów zasilało szeregi zelotów. Spirala przemocy nakręcała się. Sytuacja, zamiast się uspokajać, zaogniała się.

Bezmyślność Florusa

W 64 roku prokuratorem Judei został Rzymianin Gesjusz Florus, który jeszcze przewyższał poprzedników w pazerności i brutalności. Przez swój brak wyczucia politycznego doprowadził Judeę do stanu wrzenia. „Popisywał się przestępstwami popełnionymi na narodzie i jakby przysłany był do spełniania roli kata wobec skazańców, nie cofał się przed żadną grabieżą czy gwałtem. Gdzie trzeba było okazać litość, on postępował z niezwykłym okrucieństwem. (…) Wyciąganie korzyści od pojedynczych ludzi wydawało mu się mało opłacalne, więc całe miasta ograbiał i gromady ludzi doprowadzał do ruiny” – wspominał jego zarządzanie Józef Flawiusz.

Florus zabrał też ze skarbca świątynnego pieniądze, które były uważane za święte, a protestujących pokojowo Żydów kazał zmasakrować. Wśród ofiar było wiele kobiet i dzieci. Z rozkazu prokuratora ginęła na krzyżach żydowska elita, w tym nawet Żydzi z obywatelstwem rzymskim – co było drastycznym naruszeniem prawa.

W 66 roku, w czasie kolejnej rzymskiej prowokacji połączonej z masakrą bezbronnego tłumu, zdesperowani mieszkańcy Jerozolimy zaczęli się bronić. Legioniści, blokowani w wąskich uliczkach, obrzucani pociskami z każdego dachu, musieli się wycofać. Miasto ogarnęło wrzenie.

Złamana gwarancja

Była jeszcze szansa na pokój. Dążyli do niego niektórzy Rzymianie i część społeczności żydowskiej, zwłaszcza elity. Nie było wykluczone, że nadużycia i nieudolność prokuratora Florusa wyjdą na jaw, a cesarz okaże łaskę mieszkańcom Jerozolimy. Niestety, żydowscy zwolennicy wojny, zwłaszcza zeloci, nie chcieli uspokojenia sytuacji. Wszczęli w mieście kolejne walki. Pokonali Żydów opowiadających się za współpracą z Rzymem i zabili arcykapłana Ananiasza (tego samego, któremu św. Paweł w 22. rozdziale Dziejów Apostolskich zapowiedział: „Uderzy cię Bóg, ściano pobielana! Zasiadłeś, aby mnie sądzić według Prawa, a każesz mnie bić wbrew Prawu?”). Wymordowali też wziętych do niewoli Rzymian.

Najdłużej bronili się w trzech wieżach pałacu króla Heroda rzymscy legioniści, dowodzeni przez setnika Metiliusza. Żydzi uroczyście zagwarantowali im, że jeśli się poddadzą, będą mogli bezpiecznie opuścić Judeę. Rzymianie złożyli więc miecze i tarcze. Wtedy zwolennicy wojny rzucili się na nich i zamordowali.

Droga do pokoju została w ten sposób ostatecznie zamknięta. Wiadomo było, że Rzym krwawo odpowie – choćby dla przykładu, żeby zniechęcić do buntu inne prowincje imperium. Teraz także ci Żydzi, którzy dotąd nie chcieli walczyć, przyłączyli się do powstania, żeby bronić życia przed nadchodzącą rzymską zemstą.

Stuletnia żywność

Już po pierwszych starciach w Jerozolimie grupa sykariuszy, czyli najbardziej radykalnych zelotów, opanowała podstępem twierdzę Masada. Była to górska forteca, która wydawała się nie do zdobycia.

Mury Masady wznosiły się na płaskim wierzchołku stromego wzgórza, 410 metrów ponad poziomem Morza Martwego. Od wschodu, czyli od brzegu tego morza, można było się do niej dostać jedynie bardzo wąską „wężową ścieżką”, wiodącą nad przerażającymi przepaściami. Lepsza droga wiodła od zachodu, ale i tam szturmowanie twierdzy po takiej stromiźnie byłoby dla napastników samobójstwem.

Zeloci obsadzili twierdzę i zamieszkali w niej wraz ze swoimi rodzinami. Byli całkowicie samowystarczalni. Na płaskim wierzchołku wzgórza ziemia była urodzajna, więc uprawiali w obrębie murów swoje poletka.

W Masadzie do dzisiaj zachowały się, wiszące nad przepaściami, starożytne gołębniki. Hodowla gołębi zapewniała załodze świeże mięso. Poza tym odchody tych ptaków służyły jako nawóz na poletkach.

Jakby tego było mało, obrońcy mieli do dyspozycji ogromne ilości pożywienia, które zgromadził jeszcze król Herod Wielki. Ta żywność przetrwała blisko sto lat i wciąż nadawała się do jedzenia! Były to wielkie zapasy zboża, wina, oliwy, nasion strączkowych i suszonych daktyli. Jakim cudem przetrwały tak długo? Zapewne złożyło się na to kilka czynników: górski mikroklimat z suchym i krystalicznie czystym powietrzem oraz sposób przechowywania – w szczelnie zamkniętych naczyniach, składowanych w suchych i ciemnych pomieszczeniach.

W twierdzy żydowscy powstańcy znaleźli też mnóstwo broni zgromadzonej przez Heroda.

Inżynieryjne arcydzieło

Ponad sto lat wcześniej Herod Wielki, w czasie walk o władzę, umieścił w Masadzie swoją matkę, siostry i narzeczoną Mariamme, a także 800 żołnierzy. Oblegał ich tutaj Antygon, król Judei. Ujawnił się wtedy słaby punkt twierdzy: problem z zaopatrzeniem w wodę. Z powodu pragnienia załoga była już bliska porzucenia obrony. Szczęśliwie dla niej spadł rzęsisty deszcz i odnowił zapasy wody.

Po wojnie Herod wyeliminował tę słabość fortecy, każąc w niej zbudować system zbierania deszczówki. Powstało inżynieryjne arcydzieło. Woda opadowa z całego płaskiego wierzchołka góry spływała do ogromnych cystern. Dzisiaj można dostać się na dno jednej z nich, nazywanej cysterną południową, schodząc po 64 schodach.

Herod wzniósł też w Masadzie na trzech skalnych półkach piękny pałac. Jego częścią jest wiszący nad przepaścią tzw. taras dolny. Schodzi się do niego po oryginalnych schodach, które pamiętają Heroda i żydowskich powstańców. Na ścianach do dzisiaj zachowały się malowidła z tamtych czasów – dzięki suchemu klimatowi i dlatego, że przez setki lat były zasypane. Taras dolny, ze wspaniałym widokiem na Morze Martwe i góry Moabu, był miejscem odpoczynku i relaksu.

Śmierć na arenach

Żydzi utrzymali się w Masadzie aż przez siedem lat, z czego przez sześć lat nikt ich nie niepokoił. W tym czasie w Galilei i Judei rozgrywały się straszne sceny: Rzymianie zdobywali miasta i całymi tysiącami mordowali ich mieszkańców. Oblężonych mieszkańców Jerozolimy dotknął straszliwy głód, a wreszcie – po zdobyciu miasta przez Rzymian – rzeź. Według Tacyta zginęło tam 600 tysięcy ludzi. Żydowska stolica została zniszczona. Ze wspaniałej świątyni – poza murem oporowym, nazywanym dziś Ścianą Płaczu – nie pozostał kamień na kamieniu, tak jak to wcześniej zapowiadał Jezus.

Tysiące Żydów zostało sprzedanych do niewoli. Kolejne tysiące ginęły w męczarniach na krzyżach albo na rzymskich arenach. Dla uciechy publiczności jeńcy byli tam rzucani dzikim zwierzętom albo zmuszani do zabijania się nawzajem całymi gromadami. Jedne z takich igrzysk Tytus, zdobywca Jerozolimy i przyszły cesarz, urządził w Cezarei Nadmorskiej. Okazją była rocznica urodzin jego młodszego brata, Domicjana. Na arenie zginęło wtedy 2,5 tysiąca Żydów. A takich widowisk organizowano wiele… Nawiasem mówiąc, 11 lat później prawdopodobnie właśnie Domicjan otruł Tytusa, żeby zagarnąć jego tron cesarski.

Taran kruszy mur

Żydowska załoga Masady w tych strasznych wydarzeniach nie uczestniczyła. Zresztą powstańcy od samego początku walk byli skłóceni. Walczyli nie tylko z Rzymianami, ale też ze sobą nawzajem. Tak bardzo pilnowali się przed atakami własnych rodaków, że nie przychodzili z pomocą miastom, które po kolei zdobywali żołnierze Rzymu.

W 72 roku Rzymianie postanowili dokończyć rozprawę z powstańcami. X legion i oddziały pomocnicze – w sumie 9 tysięcy żołnierzy – podeszły pod Masadę. Wódz Flawiusz Silva kazał otoczyć twierdzę murem, żeby żaden z obrońców się nie wymknął. Do dzisiaj dobrze zachowały się u podnóża góry ślady po ośmiu ufortyfikowanych rzymskich obozach.

Rzymianie rozumieli, że szturm na twierdzę jest niemożliwy. Silva kazał więc usypać ogromną rampę. Trwało to od jesieni 72 roku do wiosny 73 roku. Budową zajmowali się zapewne obróceni w niewolników Żydzi.

Rampa miała około 200 metrów długości i 100 metrów wysokości. Do dzisiaj imponująco wygląda na zboczu Masady – chociaż po blisko dwóch tysiącach lat nieco się obniżyła.

Właśnie po tej rampie wiosną 73 roku Rzymianie wtoczyli swoją opancerzoną wieżę oblężniczą, wysoką na 28 metrów. Była ona zaopatrzona w podwieszony ogromny taran. Legioniści go rozkołysali, żeby rozbić mur Masady.

Kiedy to się udało – zapewne po kilku dniach pracy – Rzymian czekało rozczarowanie. Za wyłomem zobaczyli drugi, nowy mur, wzniesiony przez obrońców z gliny i powiązanych ze sobą belek. Taran nie umiał skruszyć tak elastycznej konstrukcji, zwłaszcza że w czasie uderzeń glina wypełniająca mur osiadała, wzmacniając go.

Silva kazał więc podpalić ten prowizoryczny mur. Udało się, choć Rzymianie przeżyli chwilę grozy, kiedy nagle zmienił się wiatr i skierował płomienie w stronę ich własnej wieży oblężniczej. Po chwili wiatr jednak znów odwrócił się i wieża ocalała. Ogień strawił drewnianą konstrukcję żydowskiego muru.

ISTOCKPHOTO

Jakby obce ręce

Działo się to późnym wieczorem 1 maja 73 roku. Silva rozkazał wtedy legionistom przerwać walkę na czas nocy.

Żydzi wiedzieli już, że przegrali. Ich przywódca, Eleazar, syn Jaira, zgromadził wojowników. Wszyscy zdawali sobie sprawę, że gdy wejdą Rzymianie, mężczyźni zginą w mękach, a kobiety zostaną zgwałcone i wraz z dziećmi sprzedane w niewolę.

Józef Flawiusz, który sam brał udział w tym żydowskim powstaniu i widział wiele strasznych scen, chyba trafnie domyślał się, jak mogła wyglądać przemowa Eleazara. Ujął ją w takie słowa: „Wiemy z całą pewnością, że twierdza padnie, skoro dzień zaświta, ale możemy swobodnie wybrać szlachetną śmierć dla siebie i naszych najbliższych (…). Będzie można widzieć, jak wloką żonę na pohańbienie i usłyszeć głos dziecka, które ze związanymi rękami wzywać będzie pomocy ojca. Ale dopóki te ręce pozostają jeszcze wolne i dzierżą miecz, mogą oddać szlachetną przysługę. Zgińmy nie jako niewolnicy naszych nieprzyjaciół, lecz razem z dziećmi i żonami rozstańmy się z życiem jako ludzie wolni”.

Eleazar przekonał wojowników. Józef Flawiusz napisał, że mężczyźni w twierdzy „żegnali się, biorąc żony w ramiona, i wśród szlochania tulili do siebie swoje dzieci, po raz ostatni obsypując je pocałunkami, w tej samej chwili, jakby ktoś przyprawił im obce ręce, spełniali to, co postanowili, a tę okropną konieczność mordowania osładzała im tylko myśl o tym, co wypadłoby im wycierpieć, gdyby dostali się w ręce nieprzyjaciół”.

Żydzi uważali samobójstwo za wielkie zło. Powstańcy zabili więc swoje rodziny, a potem wylosowali spomiędzy siebie dziesięciu, którzy mieli uśmiercić pozostałych. Samobójstwo popełnił dopiero ostatni z nich, też wyłoniony przez losowanie.

Opowieść kobiet

O świcie 2 maja Rzymianie ruszyli, żeby dokończyć szturm. Na murach i za nimi powitała ich jednak głucha cisza, naruszana tylko przez trzask pożaru pałacu Heroda.

W końcu wyszły do nich dwie kobiety z pięciorgiem dzieci i opowiedziały, co się wydarzyło. Same ocalały, bo po przemowie Eleazara, widząc, na co się zanosi, ukryły się w wydrążonych w podziemiach kanałach na wodę.

Gdyby nie relacja Józefa Flawiusza, dziś nic nie wiedzielibyśmy o dramacie, który rozegrał się w 73 roku w Masadzie. Niewiele by nam też mówiły wyniki wykopalisk archeologicznych z tej twierdzy, które – jak się okazuje – współgrają z opisem Flawiusza. Między innymi na dolnym tarasie pałacu Heroda – tym wiszącym nad przepaścią – archeolodzy znaleźli szkielety trzech osób: młodego mężczyzny, kobiety i dziecka – prawdopodobnie rodziny obrońców. Zachowały się nawet włosy kobiety, splecione w warkocz, a także leżące wokół posrebrzane łuski zbroi, żelazne groty strzał, pozostałości sandałów.

Masada jest ważnym miejscem dla współczesnych Żydów, którzy podziwiają jej obrońców za determinację i przywiązanie do wolności. Właśnie tutaj izraelscy żołnierze składają dzisiaj przysięgę wojskową.

STUDIO GN

Historia Kościoła Nr 01/2024

ZARAZA NA DOLNYM ŚLĄSKU

Kolęda umarłego miasta

Franciszek Kucharczak

Pamiętna była dla mieszkańców Złotoryi Wigilia 1553 roku, choć po prawdzie niewielu było dane ją zapamiętać. Zaraza, która przetoczyła się przez te strony, zabiła 2500 mieszczan. Nad martwym miastem zaległa równie martwa cisza. Gdy nastał wieczór, okna nie rozjarzyły się światłem świec. Żadnych świątecznych akcentów, żadnej radości, wszędzie ciemno i głucho. Wtedy to na Dolnym Rynku rozległ się… męski śpiew. Nad opustoszałymi domami niosły się dźwięki świątecznej pieśni ku czci Boga, który zszedł między ludzi, dzieląc ich dolę. Jak głosi miejscowa tradycja, śpiewającym mężczyzną był burmistrz Złotoryi. Po pewnym czasie dołączyło do niego jeszcze sześciu innych mężczyzn i śpiewali już wszyscy razem. Na tablicy umieszczonej w miejscu, w którym prawdopodobnie się to wydarzyło, czytamy, że siedmiu mieszczan wyrażało „swój smutek i żal z powodu utraty najbliższych, ale zarazem radość i dziękczynienie za ocalenie życia”. Podobno ludzie ci, porwani wewnętrznym impulsem, śpiewali do rana. To musiała być mistyczna chwila. Dotknięcie życia, które zwycięża na przekór wyzierającej zewsząd śmierci, stało się wielowiekowym dziedzictwem złotoryjan. Rok później w noc wigilijną na Dolnym Rynku znów zebrali się ludzie, żeby wspólnie śpiewać bożonarodzeniowe pieśni. Odtąd w zwyczaj weszło, że kolędujący, katolicy i protestanci, gromadzili się wokół siedmiu drzew, które zasadzono tam na pamiątkę pierwszych kolędników. Pierwszą pieśń intonował burmistrz, a po nim śpiew prowadziły złotoryjskie chóry kościelne i szkolne.

Tak zrodziła się przypuszczalnie najstarsza na świecie tradycja śpiewacza, nieprzerwanie podtrzymywana aż do roku 1944. Rok później do Złotoryi dotarła wojna. Miejscowa ludność uciekła bądź została przesiedlona, a tym samym skończyły się kultywowane tam od stuleci zwyczaje.

Tradycja kolędowania w Złotoryi została wznowiona w 1995 roku. Odtąd na złotoryjskim rynku znów gromadzą się mieszkańcy, żeby przed pójściem na pasterkę śpiewać pieśni bożonarodzeniowe.

W 2014 roku, z okazji 460. rocznicy rozpoczęcia kolędowania w Złotoryi, miejsce, w którym to nastąpiło po raz pierwszy, władze miasta nazwały skwerem Siedmiu Mieszczan.

Złotoryja na XVIII-wiecznym rysunku Friedricha Bernharda Wernera.

Historia Kościoła Nr 01/2024

KOBIETA W CHRZEŚCIJAŃSTWIE

Niebo kobiet

Leszek Śliwa

Król Franków Chlodwig, podobnie jak nasz Mieszko I, przyjął chrzest za namową swojej żony, Klotyldy. Cesarza Konstantyna nawracała jego matka, Helena. Czyżby było regułą, że kobiety szybciej od mężczyzn przyjmowały nową wiarę?

Historia zachowała informacje o bardzo niewielu kobietach żyjących w starożytności. Prawie wszystkie przechodziły przez życie anonimowo. Jedyny wyjątek stanowi… Martyrologium romanum – spis męczenników chrześcijańskich. Aż roi się w nim od żeńskich imion. Spisane dawno temu żywoty męczennic brzmią dziś dla nas wręcz bajkowo. Trudno nam uwierzyć choćby w opowieść o świętej Barbarze, którą ojciec za to, że przyjęła chrześcijaństwo, zamknął w wieży, a potem zamordował. Mógł to uczynić bezkarnie? – zastanawiamy się. Większość tych świętych niewiast zawiniła głównie tym, że odrzuciła jakiegoś bogatego zalotnika, sprzeciwiając się woli ojca. Czy takie historie rzeczywiście się zdarzały? Dlaczego tak wiele kobiet decydowało się oddać życie dla Chrystusa, mając do wyboru intratne małżeństwo?

MATERIAŁY PRASOWE

Bezimienny przedmiot

Często podkreślamy, że dzisiejszą Europę ukształtowały klasyczna cywilizacja grecko-rzymska oraz chrześcijaństwo. Przeciętnemu Europejczykowi, zwłaszcza zachodniemu, znacznie lepiej kojarzy się ten pierwszy składnik. No bo wiadomo – starożytna Grecja to demokracja i wolność myślenia, starożytny Rzym – prawo. A chrześcijaństwo? No cóż, ludziom niewierzącym kojarzy się głównie z ograniczeniami, zakazami. Feministki ukuły nawet sformułowanie „piekło kobiet”, sugerujące, że zwłaszcza przedstawicielki płci pięknej były zawsze przez Kościół dyskryminowane. Czy taki rzeczywiście jest przekaz Ewangelii, czy raczej były one nieraz niewłaściwie odczytywane?

Próbując odpowiedzieć na to pytanie, musimy najpierw nakreślić pozycję kobiet w starożytnych Grecji i Rzymie. To, że nie mogły one pełnić żadnych funkcji publicznych, jest dziś dla wszystkich dość oczywiste. Mniej osób jednak wie, że nie wolno im było decydować także o sobie. W państewkach greckich kobiety nie mogły uczestniczyć nawet w spotkaniach towarzyskich, w domach przebywały w osobnej części przeznaczonej wyłącznie dla nich, tzw. gynaeceum, a słowa przysięgi podczas zaręczyn za narzeczoną wypowiadał jej ojciec. W Rzymie wprawdzie mogły uczestniczyć w biesiadach, ale tylko za zgodą mężczyzny, któremu prawnie podlegały. Na przykład Publiusz Semproniusz Sofus (konsul w 304 r. p.n.e.) rozstał się z żoną, ponieważ poszła na widowisko teatralne bez jego pozwolenia.

Kobieta w starożytnym Rzymie w czasach pogańskich w sensie prawnym zawsze podlegała mężczyźnie: ojcu, mężowi bądź teściowi. Nawet gdy stawała się samotną wdową, a ojciec i teść już nie żyli, nie mogła sama dysponować swoim majątkiem ani podejmować poważniejszych czynności prawnych, takich jak zaciągnięcie kredytu lub sporządzenie testamentu. Musiała wyznaczyć w tym celu męskiego opiekuna.

O pozycji kobiet w ówczesnym społeczeństwie świadczy fakt, że tylko mężczyźni poza rodowym nazwiskiem (np. Korneliusz – gens Cornelia, Klaudiusz – gens Claudia, Fabiusz – gens Fabia) otrzymywali imiona: np. Marek (Marcus), Publiusz (Publius), Lucjusz (Lucius) a nieraz także przydomki. Tymczasem kobieta określana była wyłącznie nazwiskiem. Z rodu Korneliuszów – Kornelia, Klaudiuszów – Klaudia, Fabiuszów – Fabia, itp. Córka Marka (imię) Tulliusza (nazwisko) Cycerona (przydomek) nazywała się po prostu Tullia. Jeśli w jednej rodzinie było kilka córek, otrzymywały kolejne numery: Cornelia Secunda, Cornelia Tertia itd.

Patria potestas – ojcowska władza

Podstawową jednostką prawną w starożytnym Rzymie była rodzina – familia, obejmująca wszystkie osoby mieszkające w jednym domostwie, zarówno właściwą rodzinę, jak i niewolników. Absolutną władzę prawną (patria potestas) miał nad nimi ojciec – pater familias. Nie tylko w przypadku niewolników, ale także dzieci dysponował on prawem życia i śmierci, ograniczanym tylko względami religijnymi i obyczajowymi. Kiedy urodziło się dziecko, albo unosił je do góry, przyjmując symbolicznie do rodziny, albo odchodził, nie dotykając go. W pierwszy przypadku dziecko otaczano opieką, w drugim – pozostawiano je, czekając, aż umrze. Ten zły los spotykał zwykle dziewczynki.

Przyjęte dzieci pozostawały pod opieką ojca. On decydował o wszystkim, małżeństwa nie można było zawrzeć bez jego zgody. Jeśli dzieci sprzeciwiały się jego woli, mógł je zgodnie z prawem sprzedać w niewolę czy nawet zabić. Dlatego żywoty chrześcijańskich męczennic dla ludzi żyjących w starożytności brzmiały wiarygodnie. Nikt nie mógł ograniczyć władzy ojca rodziny nad dzieckiem, nawet jeśli ten ojciec był człowiekiem niesprawiedliwym i okrutnym.

Władza męża nad żoną zależała natomiast od formy małżeństwa. W chwili jego zawarcia obie strony (czyli konkretnie ojcowie państwa młodych) mogły zdecydować, że żona przechodzi pod władzę rodziny męża, czyli swojego teścia, a po jego śmierci podlegała mężowi; mogły też zdecydować, że pozostaje pod władzą swego ojca. Tak czy inaczej małżonek musiał się liczyć ze zdaniem rodziny żony. Tym niemniej, jeśli ją przyłapał na cudzołóstwie, mógł ją legalnie zabić. Jak pisał Marek Porcjusz Katon, zwany Katonem Starszym: „Jeśli przyłapiesz żonę na cudzołóstwie, będziesz mógł zabić ją bez sądu, i to bezkarnie; jeśli ty byś popełnił cudzołóstwo (…), ona nie odważy się tknąć cię nawet palcem, a zresztą nie ma do tego prawa”. Kobieta, mater familias, zarządzała domem, ale w przypadku różnicy zdań z mężem w jakiejkolwiek sprawie jego zdanie decydowało. On również zarządzał majątkiem żony.

Rewolucja godności

W sensie prawnym kobieta w starożytnym Rzymie miała więc status osoby do końca życia małoletniej, całkowicie uzależnionej. Mężczyzna z czasem uzyskiwał status ojca rodziny, ona – nawet gdy była bogatą wdową – nie mogła w pełni decydować o niczym, nikt nie mógł też jej podlegać.

Dopiero w tym kontekście widać rewolucyjność słów Jezusa, zalecającego równość kobiety i mężczyzny w małżeństwie. Nawet dla apostołów Jego słowa bywały szokujące: „Jeśli tak ma się sprawa człowieka z żoną, to nie warto się żenić” – komentowali (Mt 19,10). Co więcej, Chrystus nie potępia cudzołożnicy, Samarytance ujawnia tajemnicę o nowym życiu, że nadejdą czasy, gdy „prawdziwi czciciele będą oddawać cześć Ojcu w Duchu i prawdzie” (J 4,23), a po zmartwychwstaniu ukazuje się najpierw kobiecie.

Przykłady traktowania kobiety jako osoby równej mężczyźnie musiały wywierać wielki wpływ na kobiety. Dzięki Ewangelii odkrywały, że są w pełni ludźmi, są osobami mającymi prawo decydować o swoim życiu. Dziewczyna, która sprzeciwiała się woli despotycznego ojca i pragnęła zachować dziewictwo dla Chrystusa, traciła życie, ale zyskiwała poczucie ludzkiej godności. Nie była już przedmiotem wymiany handlowej, stawała się podmiotem. I to było decydujące, nie sam fakt zachowania dziewictwa. Świat pogański miał szacunek dla dziewictwa. Westalki, strażniczki świętego ognia, były otoczone wielką czcią. Nie stawały się jednak nimi z własnej woli. Były małymi dziewczynkami, gdy ojciec prowadził je do świątyni i zostawiał na trzydzieści lat. Jeśli złamały postanowiony i zaprzysiężony przez niego ślub ich czystości, grzebano je żywcem i umierały w wieczystej niesławie. Ponosiły pełne konsekwencje decyzji, które podejmował za nie ktoś inny.

Tymczasem Kościół mówił jasno głosem św. Pawła: „Nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezusie” (Ga 3,28). To, co dla nas dziś jest oczywiste, wtedy oczywiste nie było. Rzymian szokowało choćby to, że na liście męczenników z Lyonu, zamordowanych w 177 roku, równą cześć odbierają Fotyn, pierwszy biskup tego miasta, oraz Blandyna, niewolnica. W tym samym przecież czasie każdą swoją niewolnicę mógł zgodnie z prawem zabić bez najmniejszej przyczyny pierwszy lepszy pater familias. A chrześcijaństwo wyniosło ją na ołtarze!

Nic dziwnego, że – jak pisali francuscy historycy J. Danielou i H. Marrou o sytuacji w starożytnym Rzymie po zalegalizowaniu chrześcijaństwa edyktem mediolańskim – „Pierwsze nawrócenia, jakie miały miejsce w połowie IV wieku, dotyczyły kobiet (…). Mężczyźni pozostają poganami. (…) W pokoleniu następnym żenią się już z chrześcijankami, dzięki czemu nowa religia przyjmuje się szybko, tak że począwszy od 400 roku staje się dominująca”. „W pierwszym pokoleniu wymienić możemy zaledwie jednego senatora chrześcijanina – Pammachiusza, dopiero w następnym okresie środowisko rzymskich senatorów, dotychczas bastion pogaństwa wobec chrześcijańskich cesarzy, przyjmie wiarę chrześcijańską” – dodaje Régine Pernoud w znakomitej książce „Kobieta w czasach katedr”.

Nie tylko męczennice

W 390 roku ojców rodzin pozbawiono prawa decydowania o życiu i śmierci swoich dzieci. Prawo do życia przyznane wszystkim ludziom dotyczyło teraz dziewczynek na równi z chłopcami. Prawo rzymskie, na którym wzorowało się później prawodawstwo europejskie, zostało skodyfikowane w VI wieku przez cesarza Justyniana, już pod wpływem panującej wówczas religii chrześcijańskiej.

Przełom w myśleniu o roli kobiety, jaki dokonał się pod koniec starożytności, zaowocował również wieloma przykładami nieznanej do tej pory aktywności społecznej kobiet. W IV wieku Fabiola, rzymska arystokratka, uczennica św. Hieronima, założyła w Rzymie pierwszy przytułek dla chorych, prototyp współczesnego szpitala. Inna arystokratka, Melania, która odziedziczyła ogromne posiadłości w północnej Afryce, namówiła swego męża Piniatusa, by rozdać ten majątek wyzwolonym przez nich niewolnikom, których było ponad tysiąc.

Paula, kolejna uczennica św. Hieronima, poświęciła się, zastrzeżonej dotychczas dla mężczyzn, pracy intelektualnej. Opanowała język hebrajski i studiowała Stary Testament, wciągając do tej pracy inne kobiety.

W ten sposób, już u zarania legalnego istnienia Kościoła, aktywną rolę pełniły w nim kobiety: Fabiola – na polu działalności charytatywnej, Melania – społecznej, a Paula – intelektualnej i duchowej.

Korzystałem z książek: Régine Pernoud, „Kobieta w czasach katedr”, Warszawa 1990; Lidia Winniczuk, „Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu”, Warszawa 1983.

Kadr z serialu „The Chosen”.

HENRYK PRZONDZIONO /FOTO GOŚĆ

Maria Magdalena na witrażu w kościele św. Seweryna w Paryżu.

Historia Kościoła Nr 01/2024

ROZMOWY Z O. TOMASZEM GAŁUSZKĄ OP

Inkwizycja. Część I. Czarna i biała legenda

Jacek Dziedzina

Inkwizycja z pewnością zasługuje na spokojny opis, a nie na obronę czy krytykę – mówi o. Tomasz Gałuszka OP, historyk Kościoła.

Jacek Dziedzina: Inkwizycja od wieków rozpala emocje i pobudza wyobraźnię, a profesor historii Tomasz Gałuszka chce rozmawiać o niej „na spokojnie”. Będziemy przekonywać czytelników, że z tym paleniem na stosach to nie było do końca tak, jak w filmach i książkach pokazują?

ROMAN KOSZOWSKI /FOTO GOŚĆ

O. Tomasz Gałuszka OP: Historycy chyba już tak mają. (śmiech) Faktycznie poświęciłem sporo pracy naukowej procesom inkwizycyjnym i walce z herezjami, studiowałem protokoły inkwizycyjne – i to daje mi spokojniejsze spojrzenie na ten temat. Generalnie patrzę na historię trochę jak na książkę: nie chcę jej oceniać, dopóki nie doczytam do końca. Dopiero po przeczytaniu całości można coś o niej kompetentnie powiedzieć. Podobnie jest z historią, w tym z historią inkwizycji: historyk ma świadomość, że dzieje ludzkości to jest jakaś niezwykła opowieść, która się toczy, która gdzieś się rozpoczęła, ma swoje etapy, rozwija się, ale dopiero post factum możemy coś o niej powiedzieć. Dlatego też patrzę na inkwizycję jak na bardzo interesujący rozdział historii, który pojawił się w pewnym momencie dziejów. Nie można dokonywać oceny książki, która ma np. pięćdziesiąt rozdziałów, z perspektywy rozdziału dwunastego czy nawet czterdziestego czwartego. Dlatego ja w ogóle nie rozumiem emocji, jakie towarzyszą inkwizycji, bo one wynikają ze skupienia się na jednym czy drugim rozdziale, bez spojrzenia na całość.

COMMONS.WIKIMEDIA.ORG

Obraz Cristiana Bantiego przedstawiający Galileusza przed trybunalem inkwizycyjnym.

Podejmujemy się tutaj zadania trochę karkołomnego, bo popkultura pewne wyobrażenia o inkwizycji na tyle mocno ugruntowała, że nawet kilka odcinków naszej rozmowy tego nie zmieni.

Mimo wszystko spróbujmy, bo warto na spokojnie rozprawić się zarówno z czarną, jak i białą, apologetyczną, legendą inkwizycji.

Odkładamy więc na bok twórczość Umberta Eco czy Fiodora Dostojewskiego, odkładamy wszystkie inne, wielkie zresztą dzieła literatury, które stworzyły legendę inkwizycji i posłużyły się nią jako narzędziem do stworzenia pewnej narracji. Z czym zostajemy?

Spróbujmy sobie najpierw spersonalizować inkwizycję, potraktować ją jak pewną postać, która wszystkim kojarzy się jednoznacznie. Tak jak wszyscy kojarzą postać Buki z „Muminków”: wszyscy wiedzą, że Buka jest zła, wszyscy się jej boją, straszyła kilka pokoleń dzieci. Ale jeśli pewnego dnia ktoś się zamknie w pokoju z Buką i zacznie słuchać jej opowieści, postaci, która zawsze była synonimem czarnego charakteru, wszystkiego, co negatywne, to nagle okaże się, że im dłużej wchodzi w jej świat, tym bardziej odkrywa, kim naprawdę jest i z czego wynika jej wizerunek. Podobnie jest z inkwizycją: trzeba „usiąść z nią w pokoju” i posłuchać, kim naprawdę jest. Już po godzinie rozmowy z naszym odwiecznym wrogiem możemy stwierdzić ze zdziwieniem: on nawet nie jest taki zły, albo: jest bardziej skomplikowany.

Trzeba też najpierw zapytać o imię: czym właściwie była inkwizycja? Polowaniem na heretyków? Policją moralności? A może – za to pytanie spalą mnie na stosie – jedynym na ówczesne czasy trybunałem gwarantującym uczciwy proces?

Inkwizycja nie była tylko instytucją, ani tylko procedurą. To gigantyczna, wielowątkowa rzeczywistość, której pojawienie się na scenie historii jest związane z niezwykłymi procesami, które następują w bardzo konkretnym czasie. Przede wszystkim jednak powiedzmy sobie rzecz podstawową: ludzie żyjący 800, 700, 600 lat temu nie wiedzieliby, o czym w ogóle mówimy, używając słowa „inkwizycja”. Dopiero wypowiedzenie takich słów jak „inkwizytor” czy „inkwirent” ułatwiłoby komunikację, i to dopiero gdzieś w drugiej połowie XIII wieku. Natomiast samo słowo „inkwizycja” nie istniało w słowniku pojęć ówczesnych ludzi. My mówimy: „proces inkwizycyjny”, „inkwizycja”. A historyk powie: „procedura inkwizycyjna in causa fidei (w sprawach wiary) w sądach kościelnych”. Historyk użyje tak długiego sformułowania po to, by zawrzeć w nim to, o co naprawdę chodzi.

COMMONS.WIKIMEDIA.ORG

Obraz Francisca de Goi przedstawiający „auto-da-fé” w procesie inkwizycyjnym.

Ale nie po to, by uciec przed pytaniami o płonące stosy, tortury i inne środki procesowe?

Do tego wszystkiego dojdziemy, ale zanim zajmiemy się paleniem czarownic, których, swoją drogą, w średniowieczu tak naprawdę niewiele spłonęło, trzeba podjąć gigantyczny wysiłek, by zrozumieć, z jaką rzeczywistością mamy do czynienia. Dobrze, że zajmujemy się samym słowem „inkwizycja”, które, jak już powiedziałem, nie było znane większości ludzi średniowiecza. Za to praktycznie każdy ówczesny teolog by powiedział, że inquisitio to bardzo ważny etap w badaniach, poszukiwaniach prawdy. Święty Tomasz z Akwinu uważał, że inquisitio jest procesem równie przyjemnym i równie ważnym, jak contemplatio. Badania naukowe czy też w ogóle badanie, poszukiwanie, kwerenda, dla teologa oznaczało etap poszukiwania, czyli zadawania pytań, szukania odpowiedzi, grzebania w księgach, manuskryptach, chodzenia po bibliotekach. Wielu teologów w czasach św. Tomasza uważało, że najprzyjemniejszą formą poszukiwania jest dopiero kontemplacja: odkrywasz prawdę i stajesz wobec niej. Tymczasem św. Tomasz mówi: nie, również samo inquisitio, czyli badanie, poszukiwanie, jest czymś bardzo przyjemnym.

Ale już trybunały, procedury inkwizycyjne mające na celu wyciągnięcie zeznań od heretyka, do przyjemnych chyba nie należały?

W takich pytaniach widać, że patrzymy na inkwizycję z perspektywy nowożytności, gdzie rzeczywiście oznaczała ona bardzo konkretną instytucję i była ściśle związana z trybunałami. Natomiast w średniowieczu nie istniały trybunały, nie istniała żadna instytucja, żadna organizacja, która by się zajmowała tylko samą kwestią herezji.

Historycy są jednak zgodni, że początek formalnego funkcjonowania tego, co dzisiaj nazywamy Inkwizycją, to rok 1231 i bulla papieża Grzegorza IX.

Tak, choć to jest nie tyle początek, ile efekt pewnego długiego procesu dojrzewania trwającego dłużej niż 100 lat. W XII wieku wyłania się tylko nowa, bardzo ciekawa procedura, która jest ściśle związana z procedurą prawną w prawie karnym. Mówimy zatem o czymś bardzo pozytywnym.

Inkwizycja u początków dawała gwarancję sprawiedliwego procesu?

To może wielu szokować, ale tak: procedura inkwizycyjna w XII wieku nie jest ubrana w szaty zapalczywego inkwizytora, który tylko tropi heretyków i z szaleństwem w oczach używa narzędzi, które służą wydobyciu zeznań od oskarżonego.

Czyli zestaw „mały inkwizytor”, z podręcznym stosikiem wiszącym u pasa, to nie jest ten obrazek?

Zdecydowanie nie. Inkwizytor w XIII wieku jest raczej ubrany w szaty prawnika. On ma na sobie, dzisiaj byśmy powiedzieli, togę sędziego czy adwokata. Szanowany adwokat pełniący urząd zaufania publicznego. Inkwizycja – o czym dzisiaj nikt nie mówi – to jest w pierwszej kolejności rozdział w podręczniku… historii prawa. Tak, nie samej historii, nawet nie historii religii czy historii mentalności, tylko historii rozwoju prawa. I to jest trudne do przyjęcia, ponieważ nawet historycy nie zawsze studiują historię prawa, przez co nie rozumieją procesów rozwoju prawa, które nastąpiły w XII wieku.

Jeśli powiem, że celem tej nowej wówczas procedury prawnej było ściganie heretyków, to pewnie będzie również dzisiejsza kalka. A jeśli powiemy, że inkwizycji chodziło o próbę „sprowadzenia tych, którzy błądzą, na właściwą drogę”, to będzie bardziej trafne?

Procedura inkwizycyjna in causa fidei w trybunałach kościelnych, ale też świeckich, dotyczyła zjawiska herezji, czyli pewnego błędu w rozumowaniu w sprawach wiary. W XI i XII wieku ludzie na nowo zaczęli się zajmować kwestą błędów w myśleniu, poglądów, za którymi podążała błędna praktyka. Wcześniej naprawdę mocne herezje, kiedy to ludzi interesowało, pojawiały się do IV wieku. Później wędrówki ludów sprawiły, że nie zajmowano się już tak bardzo herezjami. Temat wrócił właśnie w XI i XII wieku, gdy ukształtowały się średniowieczne państwa.

W późniejszych wiekach, gdy osobno działały trybunały kościelne, osobno świeckie, lepiej było usłyszeć wyrok w tych pierwszych?

Więcej: jeśli oskarżony nie został skazany wyrokiem kościelnym, to była to dla niego największa kara.

Bo być skazanym przez Kościół to zaszczyt?

(śmiech) Nie, po prostu jeśli proces kościelny nie kończył się wyrokiem, to oznaczało, że oskarżony zostanie przekazany w ręce świeckiego trybunału, a tam już stosowano bardziej skuteczne metody. Jeżeli nie było wyroku kościelnego, który tak naprawdę miał prowadzić do sprowadzenia delikwenta na właściwą drogę, do przywrócenia go na łono Kościoła, to sprawę przejmował trybunał świecki. Ale to się pojawiło dużo później.

Nie chcemy chyba jednak powiedzieć, że inkwizycja kościelna nie stosowała „technik śledczych”, które trudno usprawiedliwić nawet tzw. duchem czasu?

Nie, bo tam również stosowano nieakceptowalne dla nas metody, ale jednak nie były one aż tak brutalne, jak później w trybunałach świeckich. Dobrze, że te wszystkie pytania padają w pierwszej części naszej rozmowy o inkwizycji, bo to pozwoli nam zdefiniować pojęcia i oczyścić je z nieporozumień. Twoje pytania uświadamiają mi jeszcze mocniej, że trzeba raz na zawsze porzucić nie tylko perspektywę oskarżycielską pod adresem inkwizycji, ale również perspektywę apologetyczną, obronną.

Walcząc z czarną legendą, nie chcesz tworzyć białej?

Nie chcę, ponieważ obie perspektywy są całkowicie błędne, zaciemniają nam obraz. Przyznam, że ja sam przez wiele lat uważałem, że opcja apologetyczna, pokazywanie plusów inkwizycji, jest właściwą reakcją na jej czarną legendę. Teraz dochodzę do wniosku, że generalnie obie perspektywy mają na celu tylko przekonać przekonanych. Budowanie białej legendy daje złudzenie komuś, kto chce ją przeciwstawić oświeceniowej krytyce inkwizycji, że broniąc jej, robi coś dobrego dla Kościoła. Inkwizycja z pewnością zasługuje w tym momencie na spokojny opis, a nie na obronę czy krytykę. Zostawmy już i białą, i czarną legendę. Obie są wynikiem jakiegoś niezwykłego emocjonalnego związania wyobraźni z tematem inkwizycji. To jest jakieś imaginarium, które bardzo dotyka emocji.

Ciąg dalszy rozmowy w kolejnym numerze „Historii Kościoła”.

WIKIPEDIA

Obraz Pedra Berruguete (ok. 1495) przedstawia św. Dominika przewodniczącego procesowi inkwizycyjnemu w czasie „auto-da-fé” - deklaracji oskarżonego przyjęcia lub odrzucenia wiary katolickiej.

Historia Kościoła Nr 01/2024

NAJDZIWNIEJSZE WOJSKO – ARMIA KATOLICKA I KRÓLEWSKA

Wandea kontra piekielne kolumny

Przemysław Kucharczak

Kto odpowiada za pierwsze przypadki wytwarzania mydła z ludzi i spodni z ludzkiej skóry? Przywódcy rewolucji francuskiej. Ci sami, którzy mieli usta pełne okrągłych zdań o wolności, równości i braterstwie. Utopili we krwi krainę Wandea za to, że upomniała się o wiarę i króla.

Wandea to departament na zachodzie Francji, nad rzeką Loarą. Tutaj w 1793 roku w obronie wiary i króla zwykli chłopi chwycili za widły, kosy i myśliwskie fuzje. Ku powszechnemu zdumieniu rozgromili stacjonujące w okolicy regularne wojska Republiki Francuskiej.

Rewolucjoniści potraktowali ich powstanie jak osobistą zniewagę. Twierdzili przecież, że wyzwolili lud od tyranii króla...

Do regionu wkroczyły więc ogromne rewolucyjne armie. Za kolumnami wojska toczyły się wozy wyładowane siarką. Żołnierze palili wsie i miasta. Mordowali całymi tysiącami kobiety, mężczyzn i dzieci. Zabijali okrutnie. Zginęło około 117 tys. ludzi, czyli jedna siódma ludności departamentu.

MATERIAŁY PRASOWE

Symbolicznie ukazujący ideę rewolucji obraz „Wolność wiodąca lud na barykady”. Eugene Delacroix namalował go w 1830 r.

Rzeź inwalidów

Mimo to co roku 14 lipca, czyli w święto rewolucji francuskiej, nad Paryżem eksplodują fajerwerki. Tłum na Polach Elizejskich wiwatuje na widok defilady. Rozradowani paryżanie nie zdają sobie jednak sprawy, że czczą jedno z najbardziej zbrodniczych wydarzeń w historii świata. Francuzi wyparli to ze swojej historycznej pamięci. Niektórzy usprawiedliwiają rewolucjonistów, twierdząc, że dla dobrego celu warto stosować krwawe środki.

We francuskich dziejach roi się od przykładów bohaterstwa i poświęcenia dla ojczyzny, jest mnóstwo błyskotliwych zwycięstw. Mimo to Francja wybrała sobie na święto narodowe rocznicę niezbyt chwalebnego zdobycia Bastylii przez lud Paryża 14 lipca 1789 roku. Bastylia nie była już wtedy twierdzą, tylko zwykłym więzieniem o lekkim rygorze. Pilnowało jej zaledwie 30 Szwajcarów i 80 inwalidów wojennych. Szybko się poddali, gdy rewolucjoniści obiecali, że puszczą ich wolno. Kiedy tylko jednak oddali broń, oszalały tłum rzucił się na nieszczęsnych inwalidów. Część z nich została zlinczowana na miejscu. Paryżanie wlekli ulicami ich dowódcę, a potem nosili jego głowę zatkniętą na pice.

Paryski lud zasmakował w krwawych widowiskach. Wkrótce na placach stanęły gilotyny. Po bruku potoczyły się głowy króla, królowej, tysięcy wrogów Republiki. Kiedy zabrakło pod ręką wrogów, jedni rewolucjoniści ucinali głowy innym rewolucjonistom w myśl zasady, że „rewolucja zjada swoje dzieci”.

W czasie najbardziej krwawego Wielkiego Terroru gilotyny nie nadążały z zabijaniem skazanych, a ulicami płynęły strugi krwi. We Francji podczas rewolucji zginęło ponad pół miliona ludzi. Drugie tyle zmarło z głodu i chorób. Tymczasem w całym państwie żyło wtedy zaledwie 27 mln mieszkańców.

Tajne Msze

Dlaczego gniew Republiki skupił się jednak na Wandei? Przecież idee rewolucji z początku podobały się mieszkańcom tego regionu. Rządy króla Ludwika XVI nie były zbyt udane, ludzie narzekali na wysokie podatki. Zwłaszcza że od kilku lat trwał nieurodzaj. Rewolucja uwolniła lud od pańszczyzny i od dziesięciny na rzecz Kościoła. Jednak szybko wprowadziła nowe podatki, i to o wiele wyższe niż za czasów króla.

Rewolucjoniści uderzyli też w chrześcijan. Skonfiskowali kościelne dobra. Zburzyli wiele kościołów i klasztorów, nawet jeśli były to wybitne dzieła architektury.

Dzisiaj teksty ideologów oświecenia czasem porażają swoją naiwnością. Jednak przywódcy rewolucji uważali się właśnie za oświeconych. I całkiem poważnie usiłowali zastąpić chrześcijaństwo kultem rozumu albo Najwyższej Istoty. Katoliccy księża mogli zostać w swoich parafiach, jeśli złożyli przysięgę na wierność konstytucji. Dostawali wtedy pensję od państwa. Sęk jednak w tym, że przysięga mówiła też o zerwaniu więzi z papieżem.

Niektórzy księża na to przystali, jednak większość odmówiła. Część duchownych uciekło za granicę, inni do swoich rodzin. Msze Święte odprawiali w jaskiniach, stodołach, stojących na uboczu chatach, bo karą za sprawowanie liturgii było więzienie. „Tu, w otoczeniu małych dzieci, głoszą słowo życia, nauczając je, jak kochać Boga, pocieszyć matkę, modlić się za Francję i wybaczać” – relacjonował niejaki Peigné. „Tam, na polance jakiegoś lasu nad brzegiem Divate, w leżącej na uboczu dolinie, odprawiają zwykłą Mszę, godzinę lub dwie przed pierwszymi zorzami brzasku. Jakiś stół czy inny mebel przykryty białym płótnem służy za ołtarz (...). Często nagłe ostrzeżenie przerywa ceremonię. Wówczas ksiądz jak najszybciej podąża do kryjówki”.

Ćwoki, co się modlą

Kiedy parafię Saint-Hilare-de-Mortagne w Wandei musiał opuścić proboszcz Mathieu Paunaud, żegnał go tłum wzruszonych parafian. Kapłan poprosił ich, żeby zbierali się co niedzielę o godzinie 10. A wtedy on, gdziekolwiek Bóg go poprowadzi, będzie odprawiał Mszę w ich intencji. „Dołączcie swą intencję do mojej, a nie wątpię, że dobry Bóg uwzględni tę intencję, którą zadośćuczynicie przykazaniu. Nie uczestniczcie w Mszy sprawowanej przez jakiegoś intruza” – poprosił i odjechał.

Historyk Raynald Secher w książce „Ludobójstwo francusko-francuskie” opisuje, jak ci parafianie co niedzielę około dziesiątej wślizgiwali się do świątyni, żeby kościelnym dzwonem zwołać wiernych.

Kiedyś na ten dźwięk przybiegli też żandarmi z karabinami. Zastali tłum na cmentarzu pod kościołem. Ludzie w skupieniu klęczeli na kamiennych nagrobkach. „Ależ zabobonni durnie! Wierzą, że słyszą Mszę odprawianą gdzieś daleko” – próbował zakpić brygadier żandarmerii. „Modlitwa sięga dalej niż na sto mil, przecież z ziemi wznosi się aż do nieba” – odpowiedział mu niespodziewanie jakiś stary mężczyzna. „I wy myślicie, że jesteście tutaj w kościele, ćwoki jedne?” – kpił dalej brygadier. „Jesteśmy tu w miejscu świętym, na kościach naszych ojców” – odpowiedział staruszek.

MATERIAŁY PRASOWE

Wódz spod łóżka

Prześladowania Kościoła rosły. Nowe władze popełniały też błędy w polityce gospodarczej. Wkrótce chłopi z Wandei uznali, że za czasów króla było im znacznie lepiej. Kiedy w marcu 1793 roku zaczął się pobór rekrutów, lud przywitał komisarzy okrzykami: „Oddajcie nam naszych księży, precz z intruzami!”. Wkrótce chłopi chwycili widły, kosy i myśliwskie strzelby. I ruszyli na żołnierzy z krzykiem: „Za wiarę i króla!”. Swoje oddziały nazwali Armią Katolicką i Królewską.

Rolnicy szybko zaproponowali dowództwo szlachcicom. Jednego z najlepszych wodzów powstania, François de Charette’a, chłopi wyciągnęli... spod łóżka, gdzie przed nimi się schował. Do walki włączyli się też mieszczanie. Szlachta była zdumiona odwagą tego prostego wandejskiego ludu.

Chłopi nieźle tu strzelali dzięki tradycjom kłusowniczym. I wkrótce zdobyli lepszą broń na republikańskiej armii. W wandejskich lasach rewolucjoniści ponosili klęskę za klęską. Powstańcy bili się z nimi nawet w otwartym polu, pokonując tam duże, regularne armie rewolucyjne, liczące od 25 do 40 tys. żołnierzy. Tak było w bitwach pod Saumur, Cholet i Entrammes, gdzie rewolucyjna armia została wręcz zmieciona.

COMMONS.WIKIMEDIA.ORG

Emblemat używany przez powstańców.

Wracamy na żniwa

Powstańcza Armia Katolicka i Królewska prezentowała się w sposób zdumiewający. Kawaleria dosiadała koni pociągowych, z uprzężą ze sznurków. Zamiast normalnych butów jeźdźcy nosili chodaki. A jednak bili się świetnie. Po kilku wygranych bitwach ich szeregi zasiliło kilka regimentów huzarów, którzy przeszli na stronę zwycięzców.

Powstańcy często mieli poszarpane przez kule łachmany. Na piersiach prawie każdego z nich kołysały się szkaplerze, wizerunki krzyża i Najświętszego Serca Jezusa.

18 czerwca 1793 roku powstańcy zdobyli Angers, jedno z największych miast zachodniej Francji. Mogli stąd pomaszerować na Paryż, żeby zdławić rewolucję. Ten jeden raz zawiodła jednak dyscyplina w ich Armii Katolickiej i Królewskiej. Ci prości ludzie uznali, że już obronili swoją ziemię i sprawa jest załatwiona. Zawrócili więc do domu... na żniwa. A wtedy rewolucjoniści otrząsnęli się z szoku, ściągnęli posiłki i rzucili na Wandeę ogromne siły.

Zmiażdżyłem te dzieci

Krainę zaczęły przeczesywać rewolucyjne oddziały, zwane piekielnymi kolumnami. Kto nie uciekł przed nimi do lasu, ginął w męczarniach. Rewolucyjni żołnierze najpierw gwałcili kobiety, a potem je mordowali. Zabijali starców i zakłuwali bagnetami niemowlęta leżące w kołyskach. Często widywano, jak żołnierze przerzucali sobie dzieci z bagnetu na bagnet. Rewolucyjny generał Westermann raportował paryskiemu Komitetowi Ocalenia Publicznego: „Wedle rozkazów, jakie mi przekazaliście, zmiażdżyłem te dzieci pod końskimi kopytami, zmasakrowałem kobiety, które – przynajmniej te – nie będą już rodzić bandytów. Nie mam sobie do zarzucenia ani jednego wziętego więźnia. Zgładziłem wszystkich”.

Generałom republikańskim szkoda było kul na ludność cywilną. Kazali więc zabijać ją bagnetami. Ale i bagnety czasem się przy tym łamały. Tysiące ludzi, także kobiety z dziećmi, zaczęto więc ładować na stare statki. A potem zatapiano je na środku Loary. Żołnierze w szalupach dobijali tych, którzy mimo wszystko wypływali na powierzchnię.

„Rozkazuję palić wszystko, co nadaje się do spalenia, i brać pod bagnety każdego mieszkańca, którego spotkacie na swojej drodze” – zarządził rewolucyjny generał Grignon. „Wiem, że mogą być jacyś patrioci w tym kraju; wszystko jedno, musimy poświęcić wszystkich”.

Mydło z ludzi

Najbardziej szokujące są opisy palenia w piecach żywcem kobiet i dzieci, umierających z potwornym krzykiem. „Z braku żon rojalistów zabrali się do żon prawdziwych patriotów. Dotąd 23 kobiety poddano już tej straszliwej męczarni” – zżymał się Gannet, oficer policji wiernej republikanom.

W miejscowości Clisson rewolucyjni żołnierze zakopali w ziemi kocioł, położyli na nim ruszt, a potem spalili na nim 150 kobiet. „Dziesięć baryłek tłuszczu wysłałem do Nantes. Był to jakby tłuszcz z mumii: służył szpitalom” – zeznał później jeden z żołnierzy.

W mieście Angers żołnierze ściągnęli skórę z 32 ludzi na spodnie dla wyższych oficerów. Skórę zdzierali od pasa w dół, dzięki czemu spodnie miały być dobrze dopasowane do ciała nowego właściciela. Historyk Reynald Secher pisze, że żołnierze ci postępowali w myśl wskazówek Saint-Justa, jednego z przywódców rewolucji, który dowodził: „Skóra ludzka ma konsystencję i jakość lepszą od koźlęcej. Skóra z ciał kobiecych jest bardziej miękka, ale mniej trwała”.

Egzekucja w fotelu

To tylko drobny wycinek bestialstw popełnionych przez rewolucjonistów w Wandei. Mimo to powstańcy postępowali z jeńcami po chrześcijańsku. Powstańczy wódz Charles de Bonchamps zadbał o darowanie życia 5 tysiącom żołnierzy Republiki, zanim zmarł z ran odniesionych w bitwie. Syn jednego z uratowanych wtedy żołnierzy Republiki, David d’Angers, wyrzeźbił później umierającego generała Bonchamps wydającego ten akt łaski. Posąg stoi w wandejskim kościele w Saint-Florent-le-Vieil nad Loarą.

Kiedy po jednej z wygranych bitew chłopi chcieli zabić czterystu schwytanych republikanów, powstańczy wódz Maurycy d’Elbée zastąpił im drogę z modlitwą: „Ojcze nasz – jako i my odpuszczamy naszym winowajcom”. Jeńców uwolniono. Jednak sam d’Elbée po klęsce powstania został stracony. Ponieważ był ciężko ranny, rewolucjoniści przynieśli go na miejsce egzekucji w fotelu i w nim go rozstrzelali.

Rewolucjoniści mścili się na prostych ludziach, którzy upomnieli się o wiarę i króla. Nawet nazwę Wandea zmienili na Vengé – to znaczy Departament Zemsty. Spokój tej skrwawionej ziemi przyniosło dopiero objęcie rządów przez Napoleona Bonaparte.

Solidarność kobiet

W tej straszliwej pożodze można jednak znaleźć ślady ludzkich odruchów. Choćby w mieście Nantes, które sprzyjało rewolucji, a nie powstańcom. Miejscowe kobiety zaczęły tam masowo adoptować dzieci, które miały być rozstrzelane wraz ze swoimi matkami.

Większość Wandejczyków mimo wszystko przeżyła, kryjąc się w lasach. Niektórzy zwracają uwagę, że te straszne wydarzenia utrwaliły w regionie na kolejne stulecia wiarę w Boga, która była wyraźnie żywsza, niż w innych częściach Francji. Także w czasie wyborów lewica nie mogła tu liczyć na dużo głosów.

Wydarzenia 1793 roku w Wandei to mało znany epizod dziejów. Nie pasuje do kultu Wielkiej Rewolucji Francuskiej, w której nad Sekwaną wychowywane były całe pokolenia. Przez dwieście lat o rzezi Wandei poza tym departamentem mało kto wiedział; nie było o niej wzmianek w podręcznikach szkolnych. Francuzi czasem nawet nie wiedzą, gdzie leży ta kraina.

Dopiero od końca XX wieku nad Sekwaną zaczęły przebijać się głosy, że pierwszego ludobójstwa w nowożytnej historii świata dokonały właśnie rewolucyjne władze francuskie na katolikach z Wandei. Słowo „ludobójstwo” wywołuje jednak wciąż opór i zażarte polemiki.

Być może teraz na świadomość Francuzów szerzej wpłynie fabularny film, który przypomniał dramat Wandei (piszemy o nim na stronach 86–87).

Historia Kościoła Nr 01/2024

FILM O POWSTANIU W WANDEI

W obronie wiary, wolności i króla

Edward Kabiesz

Po seansie filmu „Wandea. Zwyciężyć lub umrzeć” zapytałem kilku młodych absolwentów francuskiego liceum, co wiedzą o powstaniu w Wandei w czasie rewolucji francuskiej. Nie bardzo się orientowali, o co chodzi.

Niektórzy słyszeli, że był jakiś bunt, ale na tym się kończyło. Nic w tym dziwnego, bo ten temat praktycznie nie istnieje w oficjalnych przekazach i szkolnej edukacji. A jeżeli już, to jedynie w obowiązującej, propagandowej i mocno lewicowej wersji.

Na początku było show

Każde bardziej obiektywne spojrzenie na wydarzenia, jakie rozegrały się w Wandei i pobliskich departamentach w latach 1793–1796, o których opowiada film, zyskuje miano prawicowego, co od razu podaje w wątpliwość wiarygodność przedstawianych na ekranie faktów. Film Paula Migota i Vincenta Motteza spotkał się z negatywnym przyjęciem lewicowej krytyki, bo przedstawia ciemną stronę francuskiej rewolucji.

Chociaż dla Wandejczyków pierwszoplanowy bohater, François Athanase Charette de La Contrie, stał się ikoną oporu przeciw Republice, film nie jest hagiografią. Rozgrywające się na ekranie wydarzenia śledzimy z jego perspektywy, więc produkcja nie jest też wojenną epopeją, która przedstawiłaby całą historię wandejskiego zrywu.

Ekranizacja zawdzięcza swoje powstanie sukcesowi, jaki odniosło show Le Dernier Panache poświęcone generałowi François de Charette’owi, jednemu z wodzów wandejskiej armii. Od czasu premiery w 2017 roku spektakl wystawiony w parku atrakcji historycznych Puy du Fou w departamencie Wandea obejrzało 12 milionów widzów, otrzymał on też kilka międzynarodowych nagród.

Nicolas de Villers, syn właściciela tego największego po paryskim Disneylandzie parku rozrywki we Francji, postanowił zdyskontować powodzenie przedstawienia, inwestując środki w produkcję filmu, którego bohaterem jest Charette. Reżyserii podjęli się Paul Mignot, do tej pory producent filmowy, i Vincent Mottez, realizator wielu dokumentów na temat historii Francji XVIII i XIX w., co z pewnością wpłynęło na kształt filmu. Dla obu „Wandea. Zwyciężyć lub umrzeć” było też debiutem fabularnym.

Sprawa honoru

Prolog filmu ma charakter dokumentalny. Francuscy historycy nakreślają kontekst historyczny i przyczyny, które doprowadziły do wybuchu powstania w Wandei, gdzie początkowo wydarzenia roku 1789 przyjęto z nadzieją. „Wkrótce rozczarowani chwycą za broń przeciwko rewolucji francuskiej… Wszędzie wybucha przybierający na sile bunt… To spontaniczny, masowy ruch. To zdumiewające w tej wojnie, że ten ruch tak szybko się zorganizował, najczęściej wokół ludzi cieszących się poważaniem wśród mieszkańców wsi” – wyjaśnia jeden z występujących w filmie naukowców.

Po historycznym wstępie dokumentalnym rozpoczyna się część fabularna, która ilustruje opinie historyków. Stajemy się świadkami przybierających na sile wystąpień chłopów przeciwko funkcjonariuszom Republiki.

Wkrótce zewnętrzna perspektywa, z jakiej obserwujemy wydarzenia, przybiera bardziej subiektywny charakter. Staje się to w momencie, kiedy na ekranie pojawia się postać Charette’a, uczestnika wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, a następnie oficera Francuskiej Królewskiej Marynarki Wojennej. W 1790 roku Charette złożył dymisję i zamieszkał w posiadłości Fonteclose w Wandei.

Właściwa akcja rozpoczyna się właśnie w jego domu. Od teraz jego komentarz zza kadru, przybierający formę wewnętrznego monologu, będzie nam towarzyszył prawie do finału. Jak wynika z jego słów, nie miał on ochoty brać udziału w wojnie, która jego zdaniem jest beznadziejna. Kiedy chłopi przychodzą pod jego dom, by zaproponować mu dowództwo, Charette pyta siebie, co ma im powiedzieć: „Że ich walka jest daremna? Że oszaleli? Wkrótce będą mieli przeciwko sobie całą armię. Czy sądzą, że mogą się jej oprzeć z widłami i kosami?”.

Ostatecznie z poczucia obowiązku ulega namowom i na dziedzińcu swego dworu przysięga powstańcom, że wróci do domu tylko jako zwycięzca lub trup. Dotrzymanie przysięgi staje się dla niego sprawą honoru.

Szybko okazuje się, że jest charyzmatycznym, zdolnym i odważnym przywódcą. Szereg sukcesów na polu walki sprawia, że jego armia, do której też dołączają kobiety, błyskawicznie się powiększa, a on sam staje się postrachem republikanów.

Mówią, że jestem zdrajcą

Filmowy Charette jest postacią złożoną. Przeżywa rozterki wobec ogromnej przewagi wroga, zastanawia się nad szansami zwycięstwa. Myśli racjonalnie i nie daje się porwać fali entuzjazmu po serii zwycięstw, kiedy dowódcy Wielkiej Katolickiej i Królewskiej Armii wyprawiają się na wybrzeże Bretanii, licząc na przybycie wsparcia z Anglii. „To początek długiego exodusu w nieznane. Uważam, że to szaleństwo. Choć wszyscy poszli, pozostaję w Wandei. Mówią, że jestem zdrajcą, że powinienem był też pójść z nimi, ale ja wiem, że los tej wojny zostanie przesądzony tu, na ziemi naszych ojców” – tłumaczy swoją decyzję o pozostaniu w Wandei.

Film przedstawia także okoliczności, w jakich Charette podpisał porozumienie pokojowe z Republiką w lutym 1795 roku, a następnie jego zerwania i podjęcia działań zbrojnych na wieść o mającym nastąpić wkrótce lądowaniu rojalistycznej armii emigrantów z Anglii.

Ostatnią część filmu wypełniają obrazy samotnej, desperackiej walki Charette’a i jego topniejącego z dnia na dzień oddziału z przeważającymi siłami wroga. To już tylko, jak mówi bohater, walka „armii cieni przemykających się lasami i bagnami”. Charette nie ma złudzeń co do jej rezultatu, ale wierny przysiędze złożonej na początku zdaje sobie sprawę, że pozostaje mu tylko walka o honor.

W filmie ważną rolę odgrywa wątek religijny. Sam Charette nie uważa siebie za świętego, jednak walczy za Boga i wolność wyznawania wiary katolickiej, a ks. Remaud, który stoi u jego boku, odprawia Msze w obozie powstańców i udziela rozgrzeszenia skazańcom.

W ekranizacji znalazły się również obrazy przedstawiające działania tzw. piekielnych kolumn, ale twórcy filmu nie epatują drastycznymi scenami.

Obraz „Wandea. Zwyciężyć lub umrzeć” miał być początkowo filmem dokumentalnym. Zresztą dokumentalna proweniencja jest wyraźnie widoczna. Nie ma tu fabuły w ścisłym tego słowa znaczeniu, bo obraz właściwie ilustruje to, co słyszymy zza kadru, czyli przede wszystkim opowieść Charette’a.

Sceny batalistyczne w porównaniu z tym, co oglądamy w kinach dzisiaj, wydają się mało widowiskowe, czasem przypominają rekonstrukcję historyczną. Natomiast trudno przecenić walory edukacyjne ekranizacji, tym bardziej że jest ona pierwszą fabularną produkcją przedstawiającą wydarzenia od strony ofiar francuskiej rewolucji, które wzięły do ręki broń w obronie wiary, wolności i króla.

Wandea na ekranie

Film Paula Migota i Vincenta Motteza nie jest pierwszym w kinie francuskim, w którym pojawił się wątek zbrojnego oporu wobec rewolucji francuskiej, nie tylko tej w Wandei. O ile dzieł literackich na ten temat powstało sporo, o tyle w filmie fabularnym dorobek ten nie jest imponujący, a poziom artystyczny obrazów nie jest zbyt wysoki.

Więcej szczęścia mieli bretońscy szuanie, którzy od 1791 roku również walczyli przeciw wojskom Republiki Francuskiej. Duża w tym zasługa popularnej, kilkakrotnie sfilmowanej powieści „Szuanie, czyli Bretania w roku 1799” Balzaca.

Powstanie w Wandei doczekało się jednak kilku ciekawych filmów dokumentalnych, w których znalazły się sceny fabularyzowane. Na uwagę zasługuje telewizyjna ekranizacja Jacques’a Duponta „Wandejczycy” z 1993 roku, zrealizowana dla stacji France 3 (dostępna w całości w serwisie YouTube). Dokument przedstawia całą historię powstania, od egzekucji Ludwika XVI (21 stycznia 1793 r.) do śmierci Charette’a (29 marca 1796 r.). To bardzo dobry, idący pod prąd mainstrimowym przekazom dokument. Z kolei zrealizowana we francusko-amerykańskiej koprodukcji docudrama „Wymazane powstanie. Nieopowiedziana historia francuskiej rewolucji” Daniela Rabourdina to przejmująca opowieść, która analizuje przyczyny powstania, oddając głos historykom i publicystom zajmującym się rewolucją francuską, wzbogacona rekonstrukcjami scen bitewnych.

„Wandea. Zwyciężyć lub umrzeć”, reż.: Paul Migot i Vincent Mottez, wyk.: Hugo Becker (François Charette), Rod Paradot, Gilles Cohen, Jean-Hugues Anglade, Constance Gay, Francja 2022

Historia Kościoła Nr 01/2024

REPORTAŻ

Pęknięta Ziemia Święta

Marcin Jakimowicz

Mdławy zapach kadzidła, aromat olejku różanego, kardamonu i smród starej zalewy po oliwkach. Sparzone w upale i przemieszane. Jak wszystko na tej pękniętej ziemi, w którą znów wsiąkają litry krwi.

Betlejem. Miasto, gdzie wszystko się zaczęło. Choć po prawdzie to w Dolnej Galilei w Nazarecie, okrzykniętym „arabską stolicą Izraela”, czytałem dzień wcześniej: Verbum caro hic factum est („Tu Słowo stało się ciałem”).

HENRYK PRZONDZIONO /FOTO GOŚĆ

„Budujemy 350 kilometrów muru ze względów bezpieczeństwa”. „Nieprawda! To getto!” - słychać w Betlejem.

Betlejem to pęknięte miasto – nie miałem wątpliwości, spoglądając na kolorowy napis na murze: I want my ball back. Thanks („Chcę z powrotem moją piłkę. Dzięki!”). Pachnące kardamonem i cuchnące zalewą po oliwkach, którą spocony arabski sprzedawca wylał z beczki na rozpalony bruk przed swym sklepem. Nie, nie na zapleczu. Przed frontowymi drzwiami, pod nogi przechodniów, tuż przy turkusowych okiennicach, na których wisiała seria wizerunki szahidów – islamskich męczenników. Na jezdni utworzyła się tłusta, lepka plama.

Ten smród oblepił mnie. Łaził za mną, wżerał się w nozdrza, włosy, koszulkę. Nie dawał mi spokoju, musiałem „spłukać go” z siebie w bazylice Narodzenia Pańskiego – zmyć intensywnym zapachem jerozolimskiego kadzidła.

ROMAN KOSZOWSKI /FOTO GOŚĆ

Dom murem podzielony.

Mur

Po kilku dniach wędrowania po uliczkach Betlejem wiedziałem jedno: ten wyjazd jest jedną wielką lekcją pokory. Przygotowane z góry tezy, z którymi przyjechałem, rozsypywały się jak domki z kart.

Gdy przekraczałem check point, słyszałem, że Palestyńczycy, by przejść za 350-kilometrowy wówczas mur, musieli mieć specjalną przepustkę i wystać swoje w kolejkach. „Wyszliśmy z getta, a teraz zbudowaliśmy je sami” – napisał ktoś po izraelskiej stronie. Przy innym graffiti – ogromnym izraelskim lwie (hebrajskie ariel odnosiło się do imienia premiera Szarona), który rozszarpywał bezbronnego palestyńskiego orła – usłyszałem od arabskich mieszkańców Betlejem: „To nawet dobrze, że Izrael otoczył nas murem. Może wreszcie zobaczy nas świat? Od kilku lat między Izraelem a Palestyną trwa wojna o… postawienie się w roli ofiary. Tylko taka pozycja wzbudza dziś litość opinii międzynarodowej. Od 1948 roku najważniejszym bogactwem młodziutkiego państwa była martyrologia. My, Palestyńczycy, nie chcemy być postrzegani jako terroryści, bo w opinii publicznej taki wizerunek po prostu się nie opłaca. Dziś łatwiej być ofiarą, bo ta postawa zwraca na ciebie współczujące oczy świata. I jeszcze jedno: cement do budowy muru był egipski, więc przynajmniej zarobiło jakieś muzułmańskie państwo”.

Podziwiam tych, którzy po dwukrotnej wizycie w jakimś kraju wydają o nim książki. A może mają rację? Może jedynie krótki kontakt z jakimś miejscem pozwala na napisanie czegokolwiek? Na jednoznaczne diagnozy, jasne werdykty, proste rozwiązania? Potem dzień po dniu traci się grunt pod nogami, a wszystko się komplikuje… „Rosję można opisać, gdy spędziło się w niej jeden dzień, albo… całe życie” – pisał Tocqueville. Identycznie jest z Izraelem.

ROMAN KOSZOWSKI /FOTO GOŚĆ

To oni!

Śpię nieopodal bazyliki Narodzenia i codziennie słyszę żonglerkę argumentami: „Budujemy 350 kilometrów muru ze względów bezpieczeństwa”. „Nie! To nie jest decyzja dotycząca bezpieczeństwa, ale czysta polityka”. „Ustały ataki terrorystyczne”. „Przecież nie zamknęliście w klatce terrorystów, ale miliony niewinnych ludzi. Przyjeżdżając tu pół wieku temu z Lelowa, Rzeszowa, Pragi i Granady, powtarzaliście swoją mantrę: »Ziemia bez narodu dla narodu bez ziemi«. Hasło piękne, ale nieprawdziwe. Bo na tej ziemi żyli już nasi ojcowie”. „Chcemy odizolować się od fundamentalistów. Przecież nawet w ostatnich wyborach w Betlejem zwyciężył radykalny Hamas!”. „Głosowaliśmy na nich, bo w przeciwieństwie do skorumpowanego Fatahu zadbali o opiekę socjalną”. „Wasza ziemia jest sucha jak popiół. To my ją nawodniliśmy i stworzyliśmy zielone oazy”. „Zatruwacie nasze źródła, wyrywacie gaje oliwne. Nie możemy nawet swobodnie przejechać do muzułmańskiego Jerycha”. Czy to się kiedyś skończy?

W Betlejem jeszcze sześćdziesiąt lat temu mieszkało 80 procent chrześcijan. Dziś jego senne uliczki budzi potężny głos muezina. Nad kamiennymi domami dominują minarety niemal 90 meczetów. „Spróbuj poprosić muezina, by troszkę ściszył głośnik w minarecie, to lepiej od razu kup sobie solidną trumnę” – uśmiecha się smutno jeden z miejscowych chrześcijan. Podobnie jak jego sąsiedzi wyrabia z twardego oliwkowego drewna różańce, szopki, ozdoby choinkowe i figurki świętych. Całymi godzinami ślęczy z dłutem, obsypany wiórami i gryzącym pyłem. Nad jego głową wisi św. Jerzy, zatapiający miecz w karku smoka – najpopularniejszy wizerunek w Betlejem. Na ścianach wieszają go również muzułmanie.

ROMAN KOSZOWSKI /FOTO GOŚĆ

Żydzi wierzą, że Szekina, Boża obecność nie opuściła zewnętrznej ściany świątynnego muru.

Balagan

Wszystko jest tu przemieszane. Meczety i kamienne wieże kościołów, kolczaste druty i otwartość karmelitanek, opowiadających z błyskiem w oku o unoszącej się ponad drzewami Małej Arabce, soczyste melony i świeże figi oraz pluszowe wielbłądy z napisem Jerusalem i metkami Made in China. Zapach olejku i gnijących liści winogron, suszących się w słońcu ziół i zaduchu baraniego mięsa.

Krzyki dzieciaków z pobliskiej prowadzonej przez franciszkanów szkoły i modlitewne szepty. Świętość i nikczemność. Bałagan. A raczej balagan – „słowo przejęte przez hebrajski z polskiego i tak nasączone polskimi znaczeniami, iż nie ma żadnej wątpliwości, skąd wywodzili się założyciele Izraela i twórcy współczesnej hebrajszczyzny” – notował nieodżałowanej pamięci Paweł Smoleński, mistrz reportażu. „W żydowskim bałaganie nie ma »ł«, tylko »l« Być może to również jedyne polskie słowo, które na stałe weszło do codziennego repertuaru języka izraelskich Arabów…”.

Wszechobecny bałagan, rozkład. Kto wie, może ten chaos mówi nam więcej o pęknięciu ziemi, na jakiej narodził się Syn Boga? O Jego misji przemiany przekleństwa w błogosławieństwo?

Uciekaj!

Krzyczeli, wygrażali mi pięścią, ale nie miałem o to pretensji. Rozumiałem ich. To ja byłem intruzem​, który wtargnął w ich świat, naruszył dziewiczość i integralność jerozolimskiej dzielnicy Me’a Sze’arim. Zakłócił świętowanie. Mieli po dziurki w nosie tabunów turystów, którzy ich zwyczajność traktowali jak skansen, Japończyków fotografujących pospiesznie sklecone z drewna i liści palmowych szałasy i komentarze: „Zobacz! Jakbyśmy znaleźli się w XIX-wiecznym sztetl!”. Chłopcy, którym spod jarmułek wystawały kosmyki pejsów, mieli dość tych, którzy traktowali ich jak eksponaty. Skąd mogli wiedzieć, że nie należę do tej ekipy? Że spaceruję wąskimi uliczkami, błogosławiąc Tego, którego imienia nie odważają się wymawiać?

Trwało święto Sukkot i w mieście wyrosło miasteczko szałasów. Richard Ben Cramer w książce „Dlaczego Izrael przegrał?” ironizował: „Niemal wszystkie święta żydowskie sprowadzają się mniej więcej do tego samego: »Próbowali nas zabić, nie udało im się. Jedzmy«”.

Święto wypada w dniach 15–21 miesiąca Tiszrej, trwa siedem dni i upamiętnia czterdziestoletnią wędrówkę Żydów przez pustynię – czas, gdy Izrael mieszkał w szałasach. To czas zbiorów jesiennych płodów.

Suka – świąteczny szałas – musi posiadać minimum trzy stabilne ściany. Budulcem dachu mogą być wyłącznie rośliny, np. gałęzie drzew, bambus, wysuszone liście.

Mijam spieszący do synagogi tłum w bobrowych czapach. Wielu młodych mężczyzn pcha wózki z wydzierającymi się wniebogłosy dziećmi.

Tu wszystko jest religią. Na zaledwie 4 km kw. stoją trzy najważniejsze miejsca chrześcijan, żydów i muzułmanów. Ruiny świątyni Izraela, najświętszego miejsca tego narodu, serce chrześcijaństwa: Golgota i bazylika Grobu Pańskiego oraz meczet, w miejscu, z którego Mahomet został porwany do nieba. Tygiel. A wszystko na wzgórzu Moria, na które Abraham wspinał się, by ofiarować swego jedynego syna, i na ziemi, z której, jak piszą rabini, Bóg zaczerpnął glinę, by ulepić pierwszego człowieka.

ROMAN KOSZOWSKI /FOTO GOŚĆ

Tu wszystko jest religią. Na zaledwie 4 km kw. stoją trzy najważniejsze miejsca chrześcijan, żydów i muzułmanów.

Przepychanki

Spocony, przeciskający się między straganami tłum szepcze modlitwy na Via Dolorosa. Cienia szukam w bazylice Bożego Grobu. Potworny ścisk. Falujący, przepychający się tłum Greków, Rosjan, Koptów, Amerykanów, Etiopczyków, pielgrzymów z Cypru, z których każdy chce choć na chwilę wejść do maleńkiej kaplicy, gdzie, jak głosi tradycja, Jezus wstał z martwych.

Gwar, szturchańce, protesty. Gdy moja grupa dochodzi do wejścia, nagle jak spod ziemi wyrasta przed nią prawosławna wycieczka z Rosji. Sypią się warczące słowa. Interweniuje straż.

Nie tego się spodziewałem. Ostrzegano mnie, że Jerozolima pokazuje w pigułce rozbicie świata, ale nie chciałem uwierzyć. „Spotkanie z Ziemią Świętą jest po to, by zobaczyć, jakie naprawdę jest twoje serce” – przestrzegał mnie Ryszard Montusiewicz, dziennikarz, który wiele lat mieszkał w tym targanym konfliktami kraju. „Izrael jest jak kropla wody, w której widać jak na dłoni problemy świata, ale i twój konkretny problem. Jesteśmy tacy jak ta ziemia”.

Podświadomie szukałem pokoju i harmonii. Miałem dość przepychanek i krzyków. Ukryłem się w kaplicy na górze. Otwarłem Biblię i zaskoczony natrafiłem na rozdział: „Męka Jezusa Chrystusa”. Nie potrafiłem opanować wzruszenia. Nie byłem w miejscu grobu Jezusa, ale Bóg dostrzegł w tym wielobarwnym tłumie moje serce.

A może paradoksalnie te przepychanki i wyzwiska, ten wszechobecny chaos, bardziej uświadomiły mi, co mógł czuć zmęczony, samotny, wytykany palcami Skazaniec, którego trzeba było jak najszybciej ukrzyżować, by nie zepsuł świętowania Paschy? Nie dotykałem Jego grobu, ale przecież stąpałem po ziemi, na której rozpięty między niebem a ziemią zawołał: „Zapłaciłem” i wyśpiewał psalm do końca.

ROMAN KOSZOWSKI /FOTO GOŚĆ

Czy da się scalić przedzielone, rozdarte dwa światy?

Historia Kościoła Nr 01/2024

KONIEC HISTORII

Skutki pełni czasu

Franciszek Kucharczak

Czas jest skończony, więc i historia jest skończona. Ale my nie jesteśmy skończeni.

Dzieckiem w kolebce będąc – a właściwie trochę później – wyobrażałem sobie, że gdybym jakimś tajemnym sposobem przeniósł się w wieki przeszłe, to przewyższałbym wielokrotnie żyjących wtedy ludzi. Bo miałbym wiedzę, której oni nie mieli, i mógłbym ich zadziwiać posiadanymi umiejętnościami. Ależ ja bym tym ludziom imponował swoją mądrością. Bo tak mi się wydawało, że ludzie, wraz z postępem naukowym i wzrostem standardu życia, stopniowo mądrzeją.

Kiedy z czasem zacząłem zaznajamiać się z dokonaniami ludzi minionych epok, uświadomiłem sobie, że oni nie byli od nas ani trochę głupsi, ani trochę mniej wrażliwi czy mniej zdolni. Czy mamy dzisiaj lepszych filozofów niż Sokrates, Platon czy Arystoteles? Czy mamy lepszych literatów niż autorzy psalmów i lepszych artystów niż twórcy antycznych rzeźb? Mamy, owszem, znacznie lepsze możliwości, ale mając doskonalsze narzędzia, nie tworzymy nic lepszego. Ba – w pewnych dziedzinach nie tworzymy nawet równie dobrych rzeczy, i to w stosunku do wielu epok, od starożytności po czasy nowożytne. Czy w minionym i obecnym stuleciu w architekturze powstało coś równie oszałamiającego jak gotyckie katedry? Czy potomnych zachwycą nasze budowle o płaskich sufitach ze zbrojonego betonu?

To nie jest lepszy czas od innych, bo to, że ludzie więcej wiedzą, nie znaczy, że więcej rozumieją. Znaczące, że to właśnie współczesność przyniosła nam największe wojny w dziejach świata, bestialstwa na skalę przemysłową – i znów widzimy, że nie mamy tego za sobą. Niby jesteśmy wrażliwsi, dbamy o niepełnosprawnych, tworzymy konwencje na rzecz ochrony dyskryminowanych, ustalamy wyśrubowane standardy tolerancji, kochamy pieski, ptaszki i kwiatki, a jednocześnie prawem człowieka nazywamy masowe zabijanie nienarodzonych, i coraz częściej uśmiercamy starych i chorych. Nie mówiąc o tym, że gdy przychodzi do wojny, takiej jak teraz za wschodnią granicą, okazuje się, że demony łajdactwa i wszelakich okrucieństw wcale ludzkości nie opuściły.

Potwierdza to obserwację, że postęp technologiczny, kulturowy czy jaki tam jeszcze ma się nijak do poziomu moralności. Czas sprzyja rozwojowi warunków, w jakich żyje człowiek, ale niekoniecznie samego człowieka.

I co z tego wynika?

W Nowym Testamencie czytamy, że Bóg zesłał Syna swego, kiedy „nadeszła pełnia czasu” (Ga 4,4). Rzec by można, że Mesjasz wszedł w historię w najwłaściwszym momencie. A przecież w Judei rządził wtedy psychopata, osadzony na tronie z łaski rzymskiego okupanta, i w ogóle było średnio przyjemnie. To znamienne, że pełnia czasu wcale nie oznaczała pełni komfortu.

Dlaczego więc akurat wtedy? Czemu nie wcześniej lub nie później?

Co do „wcześniej”, to chyba nie mogło to nastąpić przed osiągnięciem przez ludzkość odpowiedniego poziomu cywilizacyjnego. Wydaje się, że ludzie musieli przynajmniej wynaleźć pismo i nauczyć się nim wystarczająco powszechnie posługiwać. Bez możliwości utrwalania myśli i informacji o tym, co się wydarzyło i co powiedziano, nie dałoby się bez poważnych zniekształceń przekazywać Ewangelii.

Co do „później”, to widocznie dla pochodu Dobrej Nowiny nie był konieczny internet, nie były niezbędne gazety, radio i telewizja, auta, kolej i lotnictwo. Wszystko to może być przydatne do głoszenia tego, co przyniosła „pełnia czasu”, i tego, co tę pełnię starotestamentalnie przygotowało, ale, jak widać, można się bez tego obyć. W niebie nie takie rzeczy mają, a jakoś zrzutów nam nie robią, co znaczy, że nie w tym leży problem. Chodzi o to, żeby się tam dostać, a gdy człowiek szczerze tego chce, żaden Herod i okupanci mu w tym nie przeszkodzą.

Zbawiciel wchodzi w sam środek problemów i najwyraźniej nie po to, żeby je definitywnie zlikwidować. Chce być z nami wśród tego wszystkiego, a nie zamiast tego. Chce być w naszej historii aż do samego jej końca. Wtedy, gdy koniec nadejdzie, okaże się, że była to historia zbawienia.