Skarbnica do remontu

Andrzej Grajewski

|

GN 29/2007

publikacja 19.07.2007 12:14

W świecie nauki wielkie larum i poruszenie. Biblioteka Watykańska, jedna z najwspanialszych skarbnic ludzkiego ducha i kultury, w połowie lipca została zamknięta. Przez trzy lata w całym budynku trwać będzie remont, największy w blisko 500-letniej historii biblioteki.

Skarbnica do remontu 25 czerwca br. Benedykt XVI odwiedził Bibliotekę Watykańską. Podkreślił wartość jej zbiorów dla historii ludzkości. PAP/EPA/L'Osservatore Romano

Decyzja była trudna, ale konieczna. Wzniesiony w XVI wieku przez wybitnego architekta Domenico Fontanę wspaniały gmach wymagał od dawna gruntownego remontu oraz modernizacji. Budynek musi zostać przebudowany oraz zaopatrzony w najnowsze urządzenia elektroniczne i klimatyzacyjne. Dzięki temu jeden z najstarszych i najbardziej znanych budynków bibliotecznych na świecie otrzyma wyposażenie na miarę standardów obowiązujących w XXI w. To gigantyczne przedsięwzięcie wymaga bowiem opróżnienia wszystkich magazynów. Jest także niezwykle kosztowne. Dlatego cały projekt realizowany jest stopniowo od wielu lat. Zasadniczy plan przebudowy i modernizacji Biblioteki Watykańskiej został przedstawiony Janowi Pawłowi II już w 1983 r. przez jej ówczesnego szefa, niemieckiego kard. Alfonsa Sticklera. Od tego czasu powstały m.in. nowe pomieszczenia dla katalogów oraz przeprowadzono gruntowną modernizacją czytelni czasopism, która dysponuje ponad tysiącem tytułów z całego świata.

Skarbnica kultury
Watykańska Biblioteka Apostolska, gdyż tak brzmi jej oficjalna nazwa, powstała pod koniec XV w. z inicjatywy papieża Mikołaja V jako publiczna biblioteka miasta Rzymu. Później została powiększona o tzw. Bibliotekę Sykstyńską papieża Sykstusa V, a ostatnia jej wielka rozbudowa miała miejsce na przełomie XIX i XX w. Stopniowo rozrastały się także jej zbiory dzięki nabytkom własnym, ale i hojnym darom, np. królowej szwedzkiej Krystyny, która przekazała w XVII w. bezcenny zbiór manuskryptów. Dzięki darom Biblioteka Watykańska nadal wzbogaca się o wyjątkowe pozycje. Głośna była zwłaszcza darowizna papirusu Bodmer XIV–XV z ok. 200 r., przekazana Benedyktowi XVI w styczniu br. przez Franka Hannę, prywatnego inwestora bankowego z Atlanty (USA). Papirus jest jednym z najstarszych rękopisów z zapisem Ewangelii św. Łukasza i św. Jana. Odkryty został dopiero w 1952 r. Zanim trafił do Watykanu, przechowywany był w Cologny k. Genewy przez Fundację Martina Bodmera.

Biblioteka Watykańska przechowuje obecnie 72 tys. manuskryptów, czyli rękopisów i rękopiśmiennych kodeksów ze wszystkich obszarów językowych świata, oraz ponad 1,6 miliona drukowanych książek. Posiada także jeden z największych na świecie, gdyż liczący ponad 8 tys. pozycji, zbiór inkunabułów, dzieł powstałych w pierwszym okresie rozwoju sztuki drukarskiej. W jej zbiorach znajduje się m.in. Biblia Gutenberga z 1455 r., pierwsza drukowana księga świata. Wszystkie te bezcenne skarby zostaną teraz zamknięte w specjalnych sejfach i złożone w magazynach, czekając na zakończenie remontu.

Dostać się tam trudno
Dzięki Fundacji Jana Pawła II miałem okazję przez tydzień pracować w tej bibliotece. Nie jest to miejsce, gdzie łatwo się dostać. Rocznie korzysta z jej zbiorów ok. 20 tys. badaczy, ale liczba czekających na pozwolenie, zwłaszcza w zbiorach manuskryptów, jest bardzo długa. Miejsc w czytelniach zbiorów specjalnych jest bowiem niewiele.

Aby zostać użytkownikiem Biblioteki Watykańskiej, trzeba napisać podanie i określić, jakie zbiory będą przedmiotem zainteresowania potencjalnego badacza. Gdy otrzyma się zgodę, przyszły czytelnik jest na miejscu fotografowany i otrzymuje plastikową legitymację, która jednocześnie upoważnia go do wejścia na teren Watykanu. Trzeba pamiętać, że biblioteka mieści się w samym jego centrum. W szatni otrzymuje się klucz, którego numer jednocześnie wyznacza miejsce w jednej z czytelni.

Książki można zamawiać tylko przed południem i w ograniczonej ilości. Przy wydawaniu książek klucz jest zabierany przez bibliotekarza i zwracany dopiero po oddaniu książek. Oczywiście, we wszystkich salach zainstalowane są specjalne bramki elektroniczne, które, podobnie jak cały system udostępniania zbiorów, mają chronić przed kradzieżami. W moim przypadku korzystałem wyłącznie z literatury XX-wiecznej, która prawdopodobnie byłaby dostępna, choć rozproszona, także w innych miejscach. Jednak największą wartością placówki są dzieła unikatowe, z którymi można się zapoznać jedynie w Watykanie.

Dzieło sztuki
Trzeba dodać, że sama biblioteka jest wspaniałym dziełem sztuki, a poszczególne sale, np. Sala Sykstyńska czy Barberiniego, są prawdziwymi cudami architektury wnętrz. Podobnie jest w czytelni starodruków. Nawet nie korzystając z tych zbiorów, chętnie tam zachodziłem, aby choćby przez moment posiedzieć wśród wspaniałe zdobionych murów oraz przynajmniej dotknąć księgozbioru sprzed wieków, poczuć jego specyficzny, intensywny zapach. Pracowałem w czytelni książek drukowanych – Sala Leonina – zbudowanej w czasie pontyfikatu Leona XIII. Jest jasna, przestronna, a szerokie stoły zapewniają duży komfort użytkownikowi.

Pamiętam ciekawość, jaką u mnie budziły znajdujące się na każdym stole patyczki. Dopiero z czasem zaobserwowałem, że służą one, podobnie jak drewniane wsporniki, do lektury opasłych starodruków i wykorzystywane są jako zakładki przy lekturze dzieła. Na bocznych regałach w księgozbiorze podręcznym spoczywają setki encyklopedii i leksykonów z całego świata. W każdej chwili można do nich zajrzeć, aby sprawdzić jakiś szczegół. W czytelni dostępne są także komputery z elektronicznymi katalogami zbiorów watykańskich, a także innych rzymskich bibliotek kościelnych.

Dla każdego Polaka prawdziwym rarytasem są polonika, znajdujące się w pomieszczeniu na zapleczu czytelni książek drukowanych. Są tam zarówno starodruki, mające związek z Polską, jak i wydawnictwa dotyczące relacji dyplomatycznych między Polską a Stolicą Apostolską. Obok znajduje się niezwykle interesująca sekcja książek, poświęconych relacjom papiestwa z carską Rosją. Jednak najcenniejsze polonika znajdują się w zbiorach rękopiśmiennych. Tam również przechowywane jest tzw. „Legendarium Andegaweńskie” – bogaty iluminowany kodeks z żywotami świętych, gdzie znalazł się m.in. żywot św. Stanisława ze Szczepanowa, przedstawiony w ośmiu scenach.

W cyberprzestrzeni
Paradoksalnie, konieczność okresowego zamknięcia biblioteki przyspieszyła proces skanowania i cyfrowego opracowania wielu najcenniejszych zbiorów. Specjalnie dla Biblioteki Watykańskiej firma Hewlett-Packard stworzyła w 2000 r. system komputerowy, który wykorzystywany jest do digitalizacji i katalogowania zbiorów. W pierwszej kolejności zeskanowane zostały przez potężne skanery najbardziej cenne manuskrypty. Poddane komputerowej obróbce w wersji cyfrowej, są podobno bardziej czytelne niż w oryginale. Zwłaszcza że każdy detal można dowolnie powiększyć w komputerze. Na potrzeby naukowców z całego świata zainstalowano w ostatnich latach w Bibliotece Watykańskiej rozwinięty system katalogów elektronicznych, dostępny w Internecie, podobnie jak reprodukcje oraz fotografie. Dzięki temu w czasie przerwy remontowej możliwe będzie korzystanie z elektronicznych wersji szczególnie cennych manuskryptów czy kodeksów zarówno w Rzymie, jak i np. w bibliotece St. Louis University (Missouri), gdzie dostępnych będzie 37 tys. mikrofilmów z kolekcji watykańskich rękopisów.

Stara, ale nowa
Projekt modernizacji Biblioteki Watykańskiej zakłada zarówno wzmocnienie głównej konstrukcji biblioteki, która przed wiekami była obliczona na zupełnie inną objętość, a więc i ciężar książek, jak i pełną modernizację wszystkich pomieszczeń oraz magazynów. Cała powierzchnia magazynowa będzie pokryta specjalną substancją, która ułatwi utrzymywanie stałej temperatury i wilgotności. Ma to podstawowe znaczenie zwłaszcza w pomieszczeniach, gdzie przechowywane będą papirusy, pergaminy czy palimpsety, czyli rękopisy spisane na używanym już wcześniej materiale piśmienniczym, z których usunięto poprzedni tekst.

W ramach remontu przebudowane mają być także niezwykle ważne, chociaż dla czytelników niewidoczne, pracownie specjalistyczne, gdzie konserwuje się bezcenne zbiory. Rozbudowane zostaną także magazyny dla szybko powiększającej się kolekcji numizmatycznej oraz orderów ofiarowywanych papieżom. Często są to arcydzieła sztuki jubilerskiej. To wszystko sprawi, że po remoncie biblioteka będzie mogła nie tylko lepiej strzec bezcennego depozytu wiary i kultury, ale i lepiej udostępniać go całemu światu.