Kiedy rozmawiałem z Piotrem Szkopiakiem, reżyserem filmu „Ostatni świadek”, mieszkającym w Wielkiej Brytanii, usłyszałem, że „przeciętny Anglik o tym nie wie”. O tym, czyli zbrodni popełnionej na polskich oficerach w kwietniu 1940 roku. Wydaje się, że nie tylko „przeciętny Anglik” do dzisiaj mało o tym wie. Film Szkopiaka nie opowiadał o samej zbrodni, ale raczej o „kłamstwie katyńskim”. „Pojedynek” Łukasza Palkowskiego jest drugim po „Katyniu” Andrzeja Wajdy filmem fabularnym podejmującym bezpośrednio temat zbrodni katyńskiej.

Największe zagrożenie

Pierwszoplanowym bohaterem „Pojedynku” jest Karol Grabowski. Po inwazji Armii Czerwonej wraz z innymi oficerami, wśród których większość stanowili oficerowie rezerwy, trafił do obozu w Kozielsku, gdzie przetrzymywano ich przez pół roku. W obozie uwięziono 4594 jeńców, w tym jedną kobietę, ppor. pilot Janinę Lewandowską. W filmie zagrała ją Julia Pietrucha. Polskich jeńców umieszczono jeszcze w dwóch innych „obozach specjalnych”, w Ostaszkowie i Starobielsku. Wśród rezerwistów było wielu przedstawicieli polskiej inteligencji – profesorowie i wykładowcy uczelni, lekarze, prawnicy, nauczyciele i przedstawiciele wielu innych zawodów. Władze uważały, że stanowią oni największe zagrożenie dla sowietyzacji zajętych w czasie inwazji terenów, dlatego starały się nakłonić ich różnymi metodami do współpracy, czyli zwerbować na stronę komunistów.